ЖІӨ өсіп, табыс неге төмендеуде? Экономист Айдархан Құсайынов Қазақстан экономикасының жасырын мәселелерін атады

Белгілі экономист Айдархан Құсайынов осы статистикалық парадокстың себептерін түсіндіріп, үкіметтің экономикалық саясатындағы нақты қателіктерді атап көрсетті.

Статистикалық ғажайып немесе "Құпия" ЖІӨ

Экономистің пікірінше, Қазақстандағы жалпы ішкі өнімнің өсуі – нақты экономикалық даму емес, статистикалық жұмбақ. Көп еңбекті қажет ететін құрылыс және көлік салаларында физикалық көлем артқанымен, жұмыспен қамтылғандар саны қысқарып жатыр.

"Қазақстандағы жалпы ішкі өнімнің өсуі екінші жыл қатарынан қандай да бір экономикалық жұмбақ болып отыр. 10-15%-ға аз адаммен және 10-15%-ға аз жалақымен үлкен көлемдегі жұмыстар орындалуда. Не бұл экономикалық ғажайып, не бұл жерде бірдеңе дұрыс емес", — дейді А. Құсайынов.

Соңғы 5 жыл ішінде ЖІӨ 30%-ға өскен болса, халықтың кірісі небәрі 5%-ға ғана артқан. Соңғы 3-4 жылды алсақ, халық табысының өсімі мүлдем нөлдік деңгейде қалды.

"Голланд ауруы" және кірісті жасанды көтерудің қаупі

Сарапшының айтуынша, Қазақстан ширек ғасыр бойы "голланд ауруының" шеңберінен шыға алмай келеді. Үкімет инфляциямен күресеміз деп импортты жасанды түрде арзандатады, бұл өз кезегінде отандық өндірісті бәсекеге қабілетсіз етеді. Отандық бизнес өзі жалақыны көтере алмайтын күйге жеткендіктен, мемлекет оларға ауқымды субсидиялар бөлуге мәжбүр.

Бұған жауап ретінде үкімет халықтың табысын көтеру бағдарламаларын қабылдап, бюджет қызметкерлерінің жалақысын көтереді. Бірақ бұл экономиканы емдемейді.

"Халықтың табысын күштеп көтеру мүмкін емес. Сіздер ақша жаңбырын жаудырдыңыздар, халықтың табысы өсті, ал бұл ақша жаңбырының бәрі инфляцияға мен импортқа кетті. Табыстың өспеуі – экономикадағы сырқаттың симптомы. Температурамен күресудің пайдасы жоқ, ішкі ауруды емдеу керек", — деп атап өтті экономист.

Мұнай мен Ұлттық қор: Жаңа шындық

Қоғамда "Қазақстан – мұнайлы ел, экономикамыз мұнай бағасына тікелей тәуелді" деген стереотип қалыптасқан. Алайда, қазіргі нақты статистика басқаша сөйлейді: сауда секторы ЖІӨ-нің 20%-ын құраса, мұнай секторы небәрі 13-15%-ды құрайды.

"Ұлттық қорға қол сұққаннан бері мұнай бағасы біз үшін ешқандай рөл атқармайды. Мұнайдың ішкі бағасы қандай екені бізге бәрібір. Біз қалағанымызша ала береміз," — дейді сарапшы.

Теңге бағамына келетін болсақ, оны қолдан ұстап тұру дағдарысты тек ушықтыра түседі. Экономистің есебінше, теңгенің нақты теңгерімді бағамы долларына 500-530 теңге аралығында болуы тиіс.

Зейнетақы қорынан ақша алу (БЖЗҚ) – стратегиялық қателік

БЖЗҚ-дан қаражат алуға рұқсат беру қоғамда үлкен қуанышпен қабылданғанымен, макроэкономикалық тұрғыда бұл халықтың әл-ауқатына жасалған үлкен соққы болды. Оның екі нақты зардабы бар:

1. Инфляциялық секіріс: Шешім қабылданған сәтте жылжымайтын мүлік бағасы бірден 30%-ға шарықтап кетті. Пәтер алуға ақшасы бар адамдардың өзі бағаның өсуіне байланысты зейнетақы қорындағы қаражатын алуға мәжбүр болды.

2. Болашақ кедейлік: Миллион теңгесін стоматологиялық қызметке немесе басқа да қажеттіліктерге шешіп алған азаматтар инфляциялық кірісті есептегенде өздерін 10-15 жылдан кейінгі 20-30 миллион теңгесінен айырды.

"Зейнетақы қорынан ақша алған адамдар өздерін болашақтағы лайықты зейнетақыдан қақты. Олар бүгін ақшасын алды, ал зейнетке шыққанда мемлекеттен тағы да қол жайып сұрайтын болады", — деді Құсайынов.

Дағдарыс сырттан келген жоқ

Сұхбат барысында қазіргі экономикалық дағдарыстың жаһандық процестерге қатысы жоқ екені баса айтылды. АҚШ, Қытай, Үндістан қалыпты дамып жатыр, тіпті Ресей экономикасы санкцияларға қарамастан, ішкі өндірісті толық жүктеу арқылы өсім көрсеткен.

Қазақстандағы проблемалар – тек қана ішкі экономикалық саясаттың нәтижесі. Инвестицияны тек құрылысқа (шыны мен бетонға) құя бермей, дайын тұрған өңдеу өнеркәсібінің зауыттарын толық қуатында (50%-дан 80%-ға дейін) іске қосу – қазіргі тығырықтан шығатын негізгі жолдардың бірі. Экономика нақты өндіріс арқылы ғана өскенде, ЖІӨ-нің статистикасы да, халықтың нақты кірісі де теңгеретін болады.