Жоңғарлар жойылып кетті ме?

Орталық Азия тарихы көшпелі империялардың ауқымды миграциялары мен әскери-саяси қақтығыстарымен тығыз байланысты. Батыс моңғолдар ретінде белгілі туыстас моңғол халықтарының тобы ғасырлар бойы Еуразияның геосаяси ландшафтын қалыптастырды. Қазіргі этнография мен тарихнамада бұл халықтарды және олардың ұрпақтарын атау үшін үш негізгі термин қолданылады: ойраттар, жоңғарлар және қалмақтар. Қазақ хандығымен ғасырлар бойы соғысқан бұл халықтардың қазіргі тағдырын түсіну үшін нақты терминологиялық шекараларды анықтап алу қажет.  

Ойраттар — негізгі макроэтноним. Лингвистикалық гипотезалардың біріне сәйкес, бұл сөз моңғол тілдеріндегі «өөр» (қалмақша) немесе «ойр» (халхаша) сөздерінен шыққан, мағынасы «жақын», «одақтас» немесе «көрші» дегенді білдіреді. Екінчи бір таралған нұсқа бойынша, бұл атау «ой» (орман) және «арат» (халық) сөздерінің бірігуінен туындап, «орман халқы» деген мағына береді. Ойраттардың құрамына тарихи тұрғыдан дөрбеттер, торғауыттар, хошуттар, чоростар, хойттар, өлеттер, баяттар, захчиндер, ұраңқайлар және т.б. тайпалар кірген.  

Жоңғарлар — бастапқыда әскери-әкімшілік мағынаға ие болған термин. Моңғол әскерінің дәстүрлі құрылымында «зүүн гар» (сол қол, сол қанат) ұғымы әскердің сол қанатын білдірген. Бұл қанатты негізінен ақсүйек чорос тайпасы мен оларға туыстас өлеттер басқарғандықтан, кейіннен бұл атау этноним ретінде бекітілді. XVII ғасырдың бірінші жартысында ойрат тайпалары бірігіп, тарихта Жоңғар хандығы (1635–1758 жж.) деген атпен белгілі қуатты мемлекет құрды.  

Қалмақтар — бұл түркі тіліндегі «қалмақ» (қалған, бөлінген) сөзінен шыққан экзоэтноним. Оны мұсылман көршілері ислам дінін қабылдамаған немесе негізгі топтан бөлініп кеткен ойраттарға қатысты қолданған. XVII ғасырдың басында торғауыттар мен дөрбеттердің бір бөлігі Еділ мен Солтүстік Каспий маңына көшіп, Ресей құрамына енгеннен кейін, бұл термин қазіргі қалмақ халқының ресми эндоэтнониміне айналды.  

Тарихи ретроспектива

Жоңғар хандығы Орталық Азиядағы соңғы ұлы көшпелі империя болды. Бұл мемлекет тек әскери экспансиямен ғана емес, сонымен қатар күрделі ішкі ұйымдастыруымен де ерекшеленді. Мысалы, Цэван-Рабдан ханның тұсында металлургия, қолөнер дамып, Жетісу өңірінде егіншілікпен айналысу үшін Шығыс Түркістаннан (Қашғар, Ақсу) шаруалар (тараншылар) қоныстандырылды.  

Қазақ-жоңғар соғыстары

Қазақ және Жоңғар хандықтары арасындағы соғыстар жайылымдық жерлер, Ұлы Жібек жолының сауда бағыттары және Сырдаря бойындағы қалалар үшін жүргізілді. 1723-1725 жылдары жоңғарлар қазақ даласына тұтқиылдан шабуыл жасап, Ташкент, Түркістан, Сайрам сияқты маңызды қалаларды басып алды. Бұл кезең қазақ тарихында «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» деген атпен қалды. Дегенмен, қазақ жүздері бірігіп, 1728 жылы Бұланты өзені бойында және 1730 жылы Аңырақай шайқасында жоңғарларға ойсырата соққы беріп, олардың экспансиясын тоқтатты. Аңырақай шайқасында 10 мыңға жуық жоңғар әскері жойылды.  

Цин империясының геноциді

Жоңғар хандығының түбегейлі жойылуы Цин (Мәнжүр) империясының қолынан келді. 1745 жылы Галдан-Цэрэн қайтыс болғаннан кейін хандықта тақ таласы басталып, төрт билеуші ауысты. Осы саяси дағдарысты пайдаланған Пекин 1755 жылы жарты миллиондық әскерін Жоңғарияға кіргізді. Амурсана нойон бастаған ұлт-азаттық көтеріліс басталғанда, Цин әскері халықты жаппай қыруға көшті.  

Тарихшылардың бағалауы бойынша, 600 мыңдық Жоңғар халқының 70-80%-ы (шамамен 420-480 мың адам) жойылды. Оның 40%-ы шешек індетінен, 30%-ы тікелей қырғыннан көз жұмса, 20%-ы ашаршылықтан немесе қашып жүріп қаза тапты. Аман қалған 30-40 мыңға жуық жоңғар Шеарең нойонның бастауымен Ресей шекарасына өтіп, Еділ қалмақтарына қосылды.  

Ресейдегі қалмақтар: Еділ бойындағы тағдыр және қазіргі жағдай

Ойраттардың (торғауыттар, дөрбеттер, хошуттар) Еділ мен Жайық бойына қоныс аударуы Жоңғарияның құлауынан әлдеқайда бұрын, XVII ғасырдың басында басталған болатын. Олар Ресей империясының оңтүстік шекараларын қорғауға тартылды және кейіннен казак әскерлерінің (Дон, Орынбор, Астрахань казактары) құрамына енді.  

1771 жылғы Шаңды жорық (Торғауыттардың көшуі)

Ресей патшалығының қысымы, жайылымдардың тарылуы және күштеп шоқындыру саясаты қалмақтардың наразылығын тудырды. 1771 жылы 5 қаңтарда Убаши ханның бастауымен Еділдің сол жағалауындағы 150 мыңнан астам қалмақ (негізінен торғауыттар) тарихи отаны — Жоңғарияға қарай үдере көшті. Жайық, Жем, Торғай өзендерінен өткен бұл көш қазақ жасақтарының шабуылдарына ұшырап, ашаршылық пен аурудан қырылып, Шыңжаңға өте аз бөлігі ғана жетті.  

1943 жылғы депортация және қазіргі демография

Кеңес одағы кезінде, 1943 жылдың желтоқсанында барлық қалмақ халқы фашистермен сыбайласты деген жалған айыппен Сібірге (Омбы, Новосибирск, Түмен, Алтай өлкесі) күштеп жер аударылды. Мал таситын вагондармен тасымалданған халықтың жартысына жуығы (40 мыңнан астам адам) аяз бен аштықтан қаза тапты. Тек 1957 жылы ғана олар ақталып, өз жерлеріне оралуға рұқсат алды.  

2021 жылғы Ресейдегі халық санағы бойынша қалмақтардың жалпы саны 179 547 адамды құрайды. Қалмақ Республикасының жалпы халқы 2025 жылдың 1 қаңтарындағы бағалау бойынша 267 588 адамды құрап отыр. Қалмақтар өздерінің ұлттық бірегейлігін, тілін және Еуропадағы ең ірі тибет буддизмі орталығы мәртебесін сақтап қалған.  

Моңғолиядағы ойраттар

Қазіргі Моңғолияда ойраттар (батыс моңғолдар) саны жағынан халха-моңғолдардан кейінгі екінші орындағы этнос. Олар негізінен Увс, Ховд, Баян-Өлгий сияқты батыс аймақтарда шоғырланған. 2010 жылғы санақта 236 067 адам болса, 2020 жылы олардың саны 264 346 адамға жеткен. Отбасыларда 5-тен 12 балаға дейін дүниеге келетіндіктен, ойраттар әлемдегі туу көрсеткіші ең жоғары топтардың бірі саналады.  

Моңғолиядағы ойраттар тарихи ру-тайпалық құрылымын сақтап қалған:

• Дөрбеттер: 83 719 адам (2020 ж.). Жоңғар билеушілерінің тікелей ұрпақтары.  

• Баяттар: 63 755 адам.  

• Захчиндер: 37 407 адам.  

• Ұраңқайлар: 29 021 адам (алтай ұраңқайлары ойраттарға жатады).  

• Торғауыттар (15 596) және Хошуттар: Олар кезінде Ресейден (Еділ бойынан) 1771 жылы қайта оралған топтар.  

• Өлеттер (Зюнгарлар): 14 666 адам. Жоңғар империясының ең тікелей мұрагерлері саналады.  

Қытайдағы ойраттар: Шыңжаң және Ішкі Моңғолия

Қытайдағы ойраттардың саны 250 мыңнан 360 мыңға дейін деп бағаланады.
Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданы (ШҰАА) — жоңғарлардың атамекендерінің бірі. Алайда 1757-1758 жылдардағы қырғыннан кейін Цин империясы бұл босап қалған жерлерге ұйғырларды, дүнгендерді және қытайларды жаппай қоныстандырды. Нәтижесінде, 2015 жылғы мәлімет бойынша Шыңжаңдағы моңғол халықтарының (ойрат, қалмақ, даур) саны небәрі 180 600 адамды (аймақ халқының 0,83%-ы) құрайды. Дегенмен, олардың Баянғол-Моңғол және Бөрітала-Моңғол автономиялық округтері бар. Сонымен қатар, Іле-Қазақ автономиялық округіне қарасты Текес ауданында өлеттер қазақтармен аралас өмір сүреді.  

Ішкі Моңғолиядағы Жоңғар-ци (准格尔旗): Ордос қалалық округінің құрамына кіретін бұл қошун атауы моңғолдың «зүүн гар» (сол қанат) сөзінен шыққан. Цин империясы Жоңғар хандығын талқандағаннан кейін тұтқынға түскен өлет, дөрбет, торғауыттарды империяға қарсылық көрсете алмауы үшін әдейі осында (Шыңжаңнан алысқа) күштеп қоныстандырған. Қазіргі таңда бұл аймақ көшпеліліктен арылып, Қытайдың ірі көмір өндіруші индустриялық орталығына айналған.  

Қырғызстандағы сарт-қалмақтар: Исламды қабылдаған өлеттер

Қырғызстанның Ыстықкөл облысында (негізінен Қарақол қаласының маңындағы Шелпек, Бөрі-Бас, Таш-Қия, Бұрма-Суу ауылдарында) сарт-қалмақтар деп аталатын ерекше этнографиялық топ өмір сүреді. Олардың жалпы саны 12 мыңнан 20 мыңға дейін деп бағаланады. Олар тегі жағынан батыс моңғолдың өлет (өөлд) тайпасынан тарайды.  

«Сарт» термині Орталық Азияда отырықшы мұсылмандарға қатысты айтылғандықтан, «сарт-қалмақ» атауы ислам дінін қабылдаған қалмақтарды білдіреді. Олар XIX ғасырда Қоқан хандығының ықпалымен сүнниттік исламды қабылдап, отырықшы егіншілікке көшкен. Дінінің өзгеруімен бірге олардың тілі де қырғыз тіліне жұтылып кетті. Қазіргі таңда тек 70 жастан асқан қариялар ғана туған ойрат тілінде сөйлей алады, ал жастар толықтай қырғыз тілінде сөйлейді. Ресми құжаттарда олардың басым көпшілігі өздерін «қырғызбыз» деп жаздырады, сондықтан 2009 жылғы санақта небәрі 3800 адам ғана ұлтын «қалмақ» деп көрсеткен.  

Қазақ этносының құрамындағы ойрат-жоңғар ізі

Көпғасырлық қазақ-жоңғар соғыстары мен араласулары тарихи парадокс тудырды: бұрынғы жаулар генетикалық және мәдени тұрғыдан өзара терең қайнасып кетті. Жоңғар хандығы жойылғаннан кейін тұтқынға түскен немесе бас сауғалап қашқан ойраттар қазақ руларының құрамына сіңіп, жаңа институттар мен рулардың пайда болуына алып келді.  

Төлеңгіт руы (Хан жасағы)

Төлеңгіттер (немесе туленгуттар) — қазақ шежіресі бойынша үш жүзге кірмейтін, хан-сұлтандардың (төрелердің) жеке әскери жасағы әрі сарай қызметкерлері ретінде қалыптасқан ру. Бұл атау ежелгі ойраттың теленгут (долонгут) руының атауынан тікелей алынған.  

Тарихи деректерге сүйенсек (Шәкәрім Құдайбердіұлының, М. Сарсембаевтың жазбалары), төлеңгіттер бастапқыда соғыста қолға түскен жоңғар-қалмақ тұтқындарынан құралған. Уақыт өте келе олар қазақ тілін, ислам дінін қабылдап, хан билігінің ең сенімді әскери тірегіне айналды.

Қалмақ руы және генетикалық мұра

Сонымен қатар, қазақ құрамында үш жүзге кірмейтін жеке «Қалмақ» руы бар. Олар XX ғасырда әртүрлі қазақ руларының ішіндегі қалмақ ұрпақтарынан шоғырланып, жеке ру ретінде қалыптасқан. Бұл рудың ұраны — «Төре», ал таңбасы — «Г». Қазіргі уақытта Қалмақ руынан тарайтын қазақтардың саны 3400-ге жуық және олардың 70%-ы моңғол халықтарына тән C2 гаплотобын тасымалдайды. Олар негізінен Шығыс Қазақстан (Зайсан, Көкпекті), Солтүстік Қазақстан (Атығай-Қарауыл ішінде) және Жетісу өңірлерінде кездеседі.  

Династиялық некелер және тілдік ықпал

Тарихта қазақ билеушілері мен жоңғар ақсүйектері арасындағы саяси некелер өте көп болған. Абылай ханның бесінші әйелі Жоңғар ханы Қалдан-Цэрэннің қарындасы Топыш ханым болған. Одан Қасым сұлтан туып, сол Қасымнан әйгілі Кенесары хан дүниеге келген. Малайсары батырдың, Қазтуған жыраудың аналары да қалмақ қыздары болғаны белгілі.  

Ғасырлар бойы жалғасқан қарым-қатынас тіл мен топонимикаға да әсер етті. Қазақ және ойрат тілдерінде ортақ сөздер өте көп: бауырсақ (боорцог), алтын (алт), темір (төмөр). Сонымен қатар, Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы көптеген жер-су атаулары (Тарбағатай, Зайсан, Боралдай, Қаскелең, Шамалған) жоңғар дәуірінен қалған мұра.  

Батыс моңғолдардың (ойраттар, қалмақтар, жоңғарлар) тарихы — бұл үлкен империя құрудан бастап, геноцидке, депортацияға және күрделі ассимиляциялық процестерге дейінгі ауыр жолды бастан өткерген халықтың тағдыры. Олардың бір бөлігі Ресей мен Моңғолияда өз болмысын сақтап қалса, екінші бөлігі Қытайда модернизацияға ұшырап отыр. Ал Қырғызстандағы және Қазақстандағы ұрпақтары ислам дінін қабылдап, түркі халықтарының ажырамас бөлігіне (руларына) айналу арқылы Орталық Азияның этногенетикалық картасында мәңгілік із қалдырды.