Қазақ даласында кәмпит империясын құрған адам: оның байлығы қайда кетті?

Қазақ даласының тарихын оқығанда біз көбіне отарлау, жерден айырылу, ашаршылық, көтеріліс пен қуғын-сүргін туралы ойлаймыз. Бірақ сол ауыр кезеңнің ішінде тағы бір қабат бар: нарыққа бейімделген, өндіріс құрған, білім мен ұлт ісіне қаржы салған қазақ кәсіпкерлерінің тарихы. Солардың ең жарқын өкілдерінің бірі – Баймұхамбет Қосшығұлов.

Ол қарапайым саудагерден Ақмоланың ең ықпалды көпестерінің біріне дейін көтерілді. Деректерде оның жетім өскені, жас кезінде татар көпесінің қолында тәрбиеленіп, сауда ісінің қыр-сырын меңгергені айтылады. Бұл кездейсоқ деталь емес. XIX ғасырдың екінші жартысында қазақ даласы Ресей империясының экономикалық жүйесіне күштеп тартылды. Дәстүрлі көш жолдары тарылды, жер мемлекет меншігі деп жарияланды, құнарлы аймақтар қоныс аударушыларға берілді. Біреулер үшін бұл күйреу болса, енді біреулер үшін жаңа жағдайға бейімделудің ауыр мектебі болды.

Қосшығұлов осы өтпелі дәуірде тек мал сатып, қайта өткізумен шектелмей, капиталын өндіріс пен қала инфрақұрылымына бағыттады. Ақмолада ағаш дүкендердің орнына тас сауда қатарларын салуының өзі сол заман үшін үлкен жаңалық еді. Тас ғимарат өрттен қорғайтын, жыл бойы сауда жасауға мүмкіндік беретін және кәсіпкердің беделін көрсететін белгі болды.

Ең маңызды қадамы – кәмпит-пірәндік фабрикасы. Бірқатар деректерде «Қосшығұлов және ұлдары» фабрикасы 1895 жылы ашылғаны көрсетіледі. Онда бал пірәндігі, қантты және өрнекті пірәндіктер, печенье, кептірілген нан, зефир, халуа, шоколад кәмпиттері, мұзкәмпиттер, монпансье шығарылған. Қазақтар арасында монпансьенің “манпаси” атанып кетуі де осы өнімнің халық тұрмысына кіре бастағанын аңғартады.

Бұл фабриканың тарихи маңызы өте үлкен. Себебі ол қазақ даласында тұтыну тауарын тек сырттан әкеліп сатудың емес, жергілікті жерде өңдеп, брендке айналдырудың үлгісі болды. Қосшығұловтар мал, жүн, тері, ұн сияқты шикізатқа сүйенген далалық экономиканы дайын өнім шығаратын өндірістік деңгейге көтеруге тырысты. Ақмола ұнының сапасы жоғары саналғаны да пірәндік өндірісіне артықшылық берді.

Қосшығұловтар әулетінің дамуына Баймұхамбеттің үлкен ұлы Құрманғалидың ықпалы ерекше болды. Ол Санкт-Петербургте білім алып, еуропалық өндіріс мәдениетін көрді. Кейін әке кәсібін кеңейтіп, кірпіш зауыты, тері өңдеу, киіз, арба, шана, тұрмыстық бұйымдар өндірісі сияқты бірнеше бағытты дамытты. Бұл жай ғана байлық жинау емес, далада өнеркәсіптік экожүйе құруға ұмтылыс еді.

Құрманғалидың автозауыт салу идеясы да осы ойдың жалғасы. Кей деректерде 1913-1914 жылдары Германиядан, соның ішінде Opel фирмасымен байланысты инженерлер келгені, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс басталып, жоба тоқтап қалғаны айтылады. Бұл оқиға толық мұрағаттық дәлелдеуді қажет етеді, бірақ оның өзі Қосшығұловтар ойының ауқымын көрсетеді: олар даланы тек шикізат көзі емес, өндіріс орны ретінде елестете алған.

Баймұхамбет Қосшығұловтың тұлғасын тек кәсіпкер ретінде қарау жеткіліксіз. Ол меценат болды. Ақмолада мешіт салдырды, мұсылман жастарына арналған мектеп ашты, мұғалімдер мен шәкірттерге қолдау көрсетті. Қазірге дейін сақталған ең нақты мұралардың бірі – сол мектеп ғимараты. Кеңес дәуірінде мешіттің тағдыры ауыр болды: ғимарат әртүрлі мақсатқа пайдаланылып, кейін бұзылған.

Қосшығұловтар Алаш қозғалысына, қазақ баспасөзі мен әдебиетіне де демеу болған. Мұндай қолдау сол кезеңде тәуекелі жоғары іс еді, өйткені ұлттық автономия идеясын қолдағандар патша өкіметіне де, кейін кеңестік билікке де күмәнді көрінді. Демек, олардың байлығы жеке жайлылықтың ғана құралы емес, ұлттың саяси және мәдени оянуына жұмсалған ресурс болды.

Кеңес билігі орнаған соң бұл әулеттің тағдыры күрт өзгерді. Баймұхамбет 1918 жылы холерадан қайтыс болды. Кейін фабрика, дүкендер, үйлер тәркіленді. 1929 жылы кәсіпорын мемлекет меншігіне өтті. Ұрпақтарының бір бөлігі қуғын-сүргінге ұшырады, лагерьге айдалды, атылды немесе босқындық күй кешті. Бір заманда шоколад, пірәндік, көлік өндірісі туралы армандаған әулет жаңа жүйенің таптық жауы ретінде жойылды.

Бұл тарихтың ең ауыр сабағы – қазақ қоғамында капитал, өндіріс, білім және меценаттық дәстүр болғанын ұмытпау. Қосшығұловтар “бай” деген біржақты кеңестік штампқа сыймайды. Олар – дағдарыста бейімделген, нарықты түсінген, тәуекелге барған, өндіріс ашқан және ұлт ісіне қаржы салған адамдар.