АҚШ-тың толық тарихы. Вашингтоннан Обамаға дейін!

АҚШ президенті — әлемдегі ең ықпалды әрі ең ұзақ дәстүрі бар саяси лауазымдардың бірі. 1789 жылдан бері бұл елдің тағдыры әр дәуірде әртүрлі тұлғалардың қолында болды: бірі мемлекеттің іргесін қалады, бірі аумақты ұлғайтты, бірі дағдарыстан алып шықты, енді бірі елді терең қайшылықтарға итермеледі. Америка тарихын президенттер арқылы оқу — елдің қалай қалыптасқанын, қалай өскенін және қандай ішкі қайшылықтармен өмір сүргенін түсінудің ең қысқа жолы.

АҚШ-тың алғашқы президенті ретінде ресми түрде Джордж Вашингтон танылады. Ол 1789 жылғы 30 сәуірде қызметіне кірісіп, 1797 жылғы 4 наурызға дейін ел басқарды. Алайда бұл жерде бір тарихи ерекшелік бар: тәуелсіздік 1776 жылы жарияланғанымен, алғашқы нақты федералдық президенттік билік тек 1789 жылы қалыптасты. Оған дейін Құрлықтық конгресс аясында басқа да президенттер болғанымен, олардың өкілеті шектеулі еді және қазіргі түсініктегі атқарушы билікке ие болған жоқ.

Вашингтонның ең басты тарихи еңбегі — президенттік билікті жеке адамның билігіне айналдырмай, керісінше, оны ауысып отыратын институт ретінде орнықтыруы. Ол екі мерзімнен кейін өз еркімен кетіп, елдің монархияға ұқсап кетуіне жол бермеу керек екенін көрсетті. Бұл жазылмаған дәстүр 132 жыл бойы сақталды. Оның тұсында Жоғарғы сот, алғашқы ұлттық банк, азаматтықтандыру жүйесі, авторлық құқыққа қатысты заңдар мен әскери-теңіз құрылымы қалыптасты. Вашингтон сондай-ақ бірден-бір президент ретінде 100 пайыз дауыс алған және Ақ үйде бір күн де тұрмаған тұлға ретінде есте қалды.

Одан кейін билікке Джон Адамс келді. Ол — АҚШ-тың негізін қалаушылардың бірі, жоғары білімді, жазуға өте бейім, саяси өмірдің барлық маңызды құжаттарына араласқан адам. Бірақ оның президенттігі ерекше дау-дамайлы болды: алғашқы бәсекелі сайлау науқандарының бірі дәл осы кезде өтті. Сол кезеңнен бастап американдық саяси күрес жеке бастың мінезі мен партиялық идеологияның қақтығысына айнала бастады. Федералистер мен республикалықтар арасындағы текетірес кейінгі ондаған жылға созылды.

Адамстан кейін келген Томас Джефферсон АҚШ саясатының жаңа бетбұрысын білдірді. Ол Тәуелсіздік декларациясының авторы, либералдық идеялардың жақтаушысы, федералдық билікті шектеуді қолдаған саясаткер болды. Джефферсонның тұсында шіркеу мен мемлекеттің арасы ажыратылды, салықтар қысқартылды, ел Еуропа ықпалынан біршама алыстай түсті. Ең ірі жетістіктерінің бірі — Луизиана жерін сатып алу, яғни АҚШ аумағын күрт кеңейтуі. Сондай-ақ Льюис пен Кларк экспедициясы батысқа қарай кеңеюдің символына айналды. Бірақ Джефферсон дәуірінің көлеңкелі жағы да болды: құл иелену, үндіс халықтарына қысым және кеңею саясатының моральдық салдары кейінгі ұрпаққа ауыр сұрақтар қалдырды.

Джефферсоннан кейінгі Джеймс Мэдисон мен Джеймс Монро кезеңі АҚШ-тың сыртқы саясатта тәуелсіздігін бекіткен дәуірге айналды. Мэдисон 1812 жылғы соғыс кезінде елді басқарды. Монроның атымен белгілі Монро доктринасы АҚШ-тың Батыс жартышардағы еуропалық араласуға қарсы тұру қағидасын бекітті. Бұл — кейінгі жүз жылдық американ сыртқы саясатының іргетасы болды. Осы кезеңде федералдық мемлекет біртіндеп күшейе бастады, ал штаттардың дербестігі мен орталық билік арасындағы тепе-теңдік тұрақты саяси проблемаға айналды.

1820–1840 жылдары Эндрю Джексон дәуірі басталды. Ол халықшыл саясаттың символы ретінде танылды, бірақ үндіс халықтарына жүргізілген қатаң қоныс аударту саясаты үшін де тарихта қатты сыналады. Джексон дәуірі американдық демократияның кеңеюімен қатар, оның ең қатыгез беттерінің бірі де болды. Одан кейінгі Мартин Ван Бюрен мен Уильям Генри Гаррисон кезеңі саяси тұрақсыздықпен есте қалды. Гаррисон инаугурациядан кейін көп ұзамай қайтыс болып, оның орнына вице-президент Джон Тайлер келді. Бұл АҚШ-та президент қайтыс болған жағдайда биліктің қалай берілуі керектігіне қатысты маңызды прецедент жасады.

Джеймс Полк АҚШ-тың аумақтық ұлғаюында шешуші рөл атқарды: Техас қосылды, Мексикамен соғыс нәтижесінде Калифорния мен бірқатар батыс өңірлер Америкаға өтті. Бұл — «тағдыр манифесі» деп аталатын идеяның нақты жүзеге асуы еді. Кейін Закари Тейлор, Миллард Филлмор, Франклин Пирс және Джеймс Бьюкенен билікке келді. Бұл дәуірдің ортақ белгісі — құл иелену мәселесінің шегіне жетуі. Бьюкененнің әлсіздігі мен саяси дәрменсіздігі елді Азаматтық соғыс қарсаңында қауіпті дағдарысқа әкелді.

Осы дағдарысты тоқтатуға келген Авраам Линкольн АҚШ тарихындағы ең ұлы тұлғалардың бірі ретінде бағаланады. Ол Азаматтық соғыста Одақты сақтап қалды, құлдықты жою жолын бастады және федералдық мемлекеттің өміршеңдігін дәлелдеді. Линкольннің өлімі трагедия ғана емес, американдық саяси мәдениеттегі үлкен жара болды. Оның өлімінен кейінгі Эндрю Джонсон дәуірі қайта құру кезеңінің күрделілігін көрсетті. Федерацияны қайта біріктіру оңай болмады, ал оңтүстік штаттардағы қайшылықтар ұзақ уақытқа созылды.

Одан кейінгі Улисс Грант пен Ратерфорд Хейс кезеңі елдің соғыстан кейінгі қалпына келуіне арналды. Грант — генерал, ұлттық бірлік символы болғанымен, оның әкімшілігі жемқорлық дауларынан да тыс қала алмады. XIX ғасырдың соңында Джеймс Гарфилд, Честер Артур, Гровер Кливленд, Бенджамин Гаррисон сияқты президенттер келді. Кливлендтің ерекшелігі — ол АҚШ тарихындағы екі бөлек мерзімде сайланған жалғыз президент болды. Бұл кезеңде мемлекеттің индустриялық қуаты өсіп, қаржы жүйесі нығайды, ал ел әлемдік нарыққа тереңірек ене бастады.

XX ғасырдың басында Уильям Маккинли мен Теодор Рузвельт дәуірі басталды. Маккинли тұсында АҚШ Испаниямен соғысып, Куба, Пуэрто-Рико, Гуам және Филиппинге ықпалын күшейтті. Ал Рузвельт президенттік институтты медиялық, белсенді және империялық сипатқа айналдырды. Ол монополияларға қарсы саясат ұстанып, Панама каналын салуға ықпал етті, халықаралық саясатта АҚШ-ты әлемдік ойыншы ретінде танытты. Оның тұсы — Америка Құрама Штаттарының «әлемдік полиция» ретіндегі бейнесі қалыптаса бастаған уақыт.

Рузвельттен кейін Уильям Тафт пен Вудро Вильсон билікке келді. Тафт салыстырмалы түрде баяу әрі консервативті басқарса, Вильсон Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-тың әлемдік тәртіптегі рөлін күшейтті. Америка соғысқа кеш кіргенімен, соңында шешуші ойыншылардың біріне айналды. Соғыстан кейін доллардың халықаралық ықпалы арта бастады, ал Британия фунтының беделі әлсіреді. Бұл — АҚШ-тың экономикалық гегемониясына қарай басталған ірі қадам еді.

1920–1930 жылдары республикандықтар билікте болды. Уоррен Гардинг, Калвин Кулидж, Герберт Гувер кезеңінде ел «ревущие twenties» деп аталатын экономикалық серпілісті бастан кешірді. Бірақ 1929 жылғы қор нарығының құлауы мен Ұлы депрессия бұл гүлденуді күрт тоқтатты. Гувер экономикалық күйреуге қарсы тұра алмады, ал қоғам түбегейлі өзгерісті талап етті.

Сол өзгерісті Франклин Рузвельт әкелді. Ол АҚШ тарихындағы ең ықпалды президенттердің бірі саналады. Рузвельт Ұлы депрессиядан шығару үшін New Deal саясатын жүргізді, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде антигитлерлік коалицияны қалыптастырды және АҚШ-ты әлемдік көшбасшы деңгейіне шығарды. Оның төрт мерзімге дейін сайлануы бұрын-соңды болмаған құбылыс еді. Рузвельттің өлімінен кейін елді Гарри Труман басқарды. Труман атом бомбаларын қолдану туралы шешім қабылдады, кейін Қырғи қабақ соғыстың алғашқы қатал кезеңіне кірді. Маршалл жоспары, Израильді мойындау және Батыс Еуропаны қалпына келтіру — осы кезеңнің негізгі оқиғалары болды.

Дуайт Эйзенхауэр әскери беделі жоғары, тәртіпке негізделген президент ретінде танылды. Оның тұсында Корея соғысы аяқталды, ядролық тежеу стратегиясы күшейді, АҚШ әлемдік қақтығыстарда белсенді араласушыға айналды. Одан кейінгі Джон Кеннеди жаңа буынның символы болды: ғарыш жарысы, Куба дағдарысы, азаматтық еркіндіктерді кеңейтуге ұмтылыс — мұның бәрі Кеннеди дәуірін айқындады. Оның өлімі американ қоғамын дүр сілкіндірді.

Кеннедиден кейінгі Линдон Джонсон ішкі реформаларда белсенді болды: нәсілдік сегрегацияны жою, әлеуметтік бағдарлама, азаматтық құқықтар жүйесін кеңейту. Бірақ Вьетнам соғысы оның мұрасын көлеңкеде қалдырды. Одан кейін Ричард Никсон келді. Ол сыртқы саясатта Қытаймен қатынасты жандандырды, КСРО-мен détente саясатын жүргізді, бірақ Уотергейт жанжалы оның билігін күйретті. Никсонның отставкасы — американ демократиясының ең ауыр сынақтарының бірі болды.

Джеральд Форд Никсоннан кейін елді сабырлы түрде басқаруға тырысты. Одан кейін Джимми Картер келіп, ядролық қаруды шектеу, адам құқықтары және сыртқы саясаттағы моральдық өлшемдерге басымдық берді. Бірақ экономикалық және халықаралық дағдарыстар оның беделін әлсіретті. Рональд Рейган дәуірі керісінше, американдық оптимизмнің, экономикалық либерализмнің және Қырғи қабақ соғыстың соңғы кезеңіндегі қатаң саясаттың символына айналды. Рейган тұсында АҚШ-тың халықаралық позициясы күшейіп, социалистік блоктың күйреуі жеделдеді.

Одан кейін Джордж Буш аға Кеңес Одағының күйреуін, Парсы шығанағындағы соғысты және жаңа әлемдік тәртіптің қалыптасуын көрді. Оның артынан Билл Клинтон келіп, экономикалық өсім мен салыстырмалы ішкі тұрақтылық кезеңін басқарды. XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басында Джордж Буш кіші пен Барак Обама заманы басталды. Бұл екі президенттің кезеңі де терроризмге қарсы соғыс, Ирак пен Ауғанстан, қаржы дағдарысы, денсаулық сақтау реформасы және жаңа геосаяси шындықтармен ерекшеленді.

Қорытындысында АҚШ президенттерінің тарихы — тек тұлғалар тізбегі емес. Бұл — республикалық институттардың қалай қалыптасқанын, демократияның қалай сыналғанын, аумақтық кеңеюдің, азаматтық құқықтардың, соғыстардың және экономикалық дағдарыстардың бір мемлекет тағдырында қалай тоғысқанын көрсететін ұзақ саяси хроника. Вашингтоннан Обамаға дейінгі жол — Америка Құрама Штаттарының өз-өзін үнемі қайта құрып отырған мемлекет екенін дәлелдейді.