«Мен 42 жастамын... Мен өз масқарамды жуып-шая аламын. Көмектесіңіз»

Мұқағали туралы айтқанда, көпшілік ең алдымен оның өлеңдерін еске алады. «Бірінші бақытым – халқым», «Екінші бақытым – тілім», «Үшінші бақытым – Отаным» деп жырлаған ақын қазақтың рухани әлемінде биік орын алды. Оның өлеңдері ресми мінберден емес, халықтың жүрегінен шыққандай әсер қалдырады. Себебі Мұқағали ұран жазған жоқ. Ол адамның жанын жазды.

Кеңестік кезеңде ақыннан көбіне партияны, жүйені, идеологияны мадақтау талап етілді. Ал Мұқағали басқа әлемнің адамы еді. Ол махаббатты, сағынышты, ананы, баланы, өлімді, өмірді, жалғыздықты жазды. Оның поэзиясы ресми қалыпқа сыймады. Дәл осы еркіндігі оны халыққа жақындатты, бірақ әдеби ортадағы жолын ауырлатты.

Ақынның ең ауыр кезеңдерінің бірі — Жазушылар одағынан шеттетілуі мен жұмыссыз қалған жылдары. Сол кезде ол Дінмұхамед Қонаевқа хат жазған. Бұл хат — жай ғана өтініш емес, ішкі дағдарыстың құжаты. Онда Мұқағали өзін өмірден шаршаған, бірақ әлі де құтқарылуға үміттенген адам ретінде көрсетеді.

«Мен 42 жастамын... Мен өз масқарамды жуып-шая аламын. Көмектесіңіз».

Бұл сөздерде ұлы ақынның да қорғансыз сәті болатыны көрінеді. Халық сүйген Мұқағали билік алдында емес, тағдыр алдында көмек сұрап тұрғандай. Осы тұста оның трагедиясы айқындала түседі: ол поэзияда биік еді, бірақ өмірде жалғыз қалды.

Мұқағалидың жалғыздығы бір күнде пайда болған жоқ. Оның түбі балалық шақтан басталады. Соғыс жылдары әкесі майданға аттанып, оралмады. Үйдің үлкені болған Мұқағали ерте есейді. Өзінің ғана емес, отбасының да ауыртпалығын арқалады. Кейін балаларына:

«Бізде балалық шақ болған жоқ»
дегені содан.

Бұл — бір адамның ғана сөзі емес. Бұл — соғыс ұрпағының ортақ үні. Әкесіз қалған, ерте есейген, аштық пен жоқшылықты көрген балалардың ішкі шындығы. Мұқағалидың өлеңдеріндегі мұң, адамға деген аяныш, өмірге деген терең сезім осы жарадан бастау алғандай.

Ақынның өміріндегі ең ауыр соққының бірі — қызы Майгүлдің қазасы. Үлкен қызы мотоцикл астына түсіп, көз жұмды. Бұл оқиға Мұқағалидың жанын ғана емес, бүкіл ішкі әлемін шайқалтты. Әке үшін баласынан айырылудан асқан қасірет жоқ. Бірақ осы қайғының ішінде де оның адамдық биігі көрінді. Кінәлі адам отбасымен кешірім сұрап келгенде, Мұқағали оны кешірген.

Бұл кешірім — әлсіздік емес. Бұл — жүрегі жаралы болса да, қатыгездікке бармаған адамның ұлылығы. Ақынның поэзиясындағы мейірім өмірдегі мінезінен де көрінген.

Алайда жеке трагедиямен қатар, тұрмыстық қиындық та оны қажытты. Мұқағали отбасы тұрақты үйге жарымай, жалдамалы баспаналарда өмір сүрді. Жұмыссыздық, жоқшылық, әдеби ортадағы салқындық оның күнделіктерінен анық сезіледі. 1973 жылғы жазбасындағы:

«Менен бақытсыз адам жоқ сияқты»
деген ойы — ақын жанының ең ауыр айқайы.

Бұл жерде мәселе тек кедейлікте емес. Ең ауыр нәрсе — қадіріңнің тірі күніңде білінбеуі. Ақын халықтың сүйіспеншілігін сезді, бірақ өзі жүрген ортадан жиі суықтық көрді. Оның өлеңдерін «мұңды», «керексіз», «идеологияға сай емес» деп қабылдағандар болды. Ал Мұқағали үшін поэзия идеологияға қызмет ететін құрал емес, адамның жанын құтқаратын күш еді.

Сондықтан оның:

«Нағыз төрешілер әлі алда»
деген сөзі бүгін ерекше мағынаға ие. Расында, уақыт бәрін орнына қойды. Кеше оны түсінбеген орта ұмытылды. Ал Мұқағали қалды.

Өмірінің соңғы жылдары ақынның денсаулығы сыр берді. Бірақ аурухана төсегінде жатқанда да ол жазуын тоқтатпады. Екі айдың ішінде мыңдаған жол өлең жазуы — оның поэзиямен соңғы деміне дейін бірге болғанын көрсетеді. Бұл жай еңбек емес, уақытпен жарыс еді. Денесі әлсіресе де, рухы өлеңге жабысты.

Осы кезеңде оның «Реквиемі» ерекше мәнге ие болады. Бұл шығармада ақын өліммен бетпе-бет сөйлескендей. Өмір мен өлім, адам мен мәңгілік, жан мен тағдыр арасындағы үнсіз диалог естіледі. Мұқағали өз кетерін сезгендей әсер қалдырады. Бірақ ол өлімнен қорыққан ақын емес. Ол өлеңнің өлімнен ұзақ өмір сүретінін білген ақын.

Тағдырдың ащы ирониясы — оның жаңа кітабы дәл дүниеден өткен күні кітап дүкеніне түскені. Бұл дерек Мұқағалидың бүкіл өмір жолын бір символға сыйғызғандай: мойындау келді, бірақ кеш келді. Тірі кезінде толық бағаланбаған ақын өлген соң ұлттың рухани биігіне айналды.

Бүгінде Мұқағали Мақатаев — тек әдебиеттегі есім емес. Ол қазақтың сезіну мәдениетіне айналған тұлға. Оның өлеңдері тойда да, қаралы сәтте де, сахнада да, жалғыз адамның ішкі үнінде де өмір сүріп келеді. Себебі Мұқағали жазған мұң — жеке мұң емес, халықтың жүрегінен өткен мұң.

Оның өмірі ауыр болды. Бірақ сол ауырлықтан жарық поэзия туды. Мұқағали өз дәуірінен әділдік көрмесе де, уақыт алдында жеңді. Өйткені жүйе өзгерді, адамдар кетті, атақ пен мансап ұмытылды. Ал оның өлеңі қалды.