Ғалымдар: Африка құрлығы ойлағанымыздан да тезірек бөлініп жатыр

Жер шары сырттай өзгермейтіндей көрінгенімен, оның қойнауында үздіксіз қозғалыс жүріп жатады, әрі бұл қозғалыстар кейде адамзат тарихына ықпал ететін ірі өзгерістерге алып келеді. Соның айқын мысалы — Африка құрлығының шығыс бөлігінде жүріп жатқан тектоникалық үдерістер, өйткені соңғы зерттеулер бұл аймақтың бұрын болжанғаннан әлдеқайда жылдам ажырап жатқанын көрсетті.

Ғалымдар Шығыс Африкадағы Туркана жазығын зерттей отырып, жер қыртысының айтарлықтай жұқарғанын анықтады, ал бұл құбылыс құрлықтың бөліну үдерісі әлдеқайда терең кезеңге өткенін білдіреді. Яғни, сырт көзге байқалмайтын геологиялық қозғалыстар шын мәнінде ауқымды өзгерістердің бастамасы болуы мүмкін, әрі бұл өзгерістер уақыт өте келе жаңа мұхиттың қалыптасуына алып келуі ықтимал.

Туркана жазығы — Кения мен Эфиопия аумағында созылып жатқан ерекше геологиялық аймақ, бірақ оның маңызы тек географиямен шектелмейді, өйткені ол Шығыс Африка рифт жүйесінің құрамына кіреді және дәл осы жүйе Африка плитасының біртіндеп бөлінуіне себеп болып отыр. Бұл жерде жер қыртысы созылып, жарылып жатыр, ал төменгі қабаттардағы магма жоғары көтеріліп, жаңа құрылымдардың қалыптасуына ықпал етеді, сондықтан бұл үдеріс тек жер бедерін ғана емес, бүкіл құрлықтың болашағын айқындайды.

Зерттеулер көрсеткендей, рифттің орталық бөлігінде жер қыртысының қалыңдығы небәрі 13 шақырымға дейін азайған, ал шеткі аймақтарда ол әлдеқайда қалың болып келеді, сондықтан бұл айырмашылық жер қыртысының «мойындалу» деп аталатын әлсіреу кезеңіне өткенін дәлелдейді. Қыртыс неғұрлым жұқарған сайын оның беріктігі төмендейді, әрі бұл өз кезегінде ажырау үдерісін жеделдетеді, демек қазіргі кезеңді геологиялық тұрғыдан шешуші кезеңдердің бірі деп бағалауға болады.

Бұл қозғалыстар өте баяу жүреді, бірақ олардың ауқымы орасан, өйткені тектоникалық плиталар жылына небәрі бірнеше миллиметрге жылжиды, алайда миллиондаған жылдар ішінде бұл қозғалыс құрлықтарды толықтай бөліп жібере алады. Егер осы үдеріс жалғаса берсе, болашақта жарықтар арқылы магма көтеріліп, жаңа мұхит түбі түзіледі, ал кейін Үнді мұхитының сулары бұл аймақты басуы мүмкін, сондықтан қазіргі құрлықтық ландшафт түбегейлі өзгеріске ұшырайды.

Алайда бұл үдеріс бірден басталған жоқ, өйткені ғалымдар бұрын да рифттену әрекеттері болғанын анықтады, бірақ олар толық ажырауға жеткізбеген. Соған қарамастан, сол кезеңдер жер қыртысын әлсіретіп, қазіргі қозғалыстарға негіз қалаған, сондықтан бүгінгі геологиялық жағдай өткен дәуірлердің жалғасы ретінде қарастырылады.

Туркана аймағы тек геологиялық тұрғыдан ғана емес, антропологиялық тұрғыдан да ерекше маңызды, өйткені бұл жерде адамзат эволюциясына қатысты мыңдаған қазба қалдықтары табылған. Ұзақ уақыт бойы бұл өңір «адамзаттың бесігі» ретінде қарастырылып келді, бірақ жаңа деректер бұл пікірді қайта ой елегінен өткізуге мәжбүр етеді, себебі қазбалардың көп табылуы міндетті түрде адамның дәл осы жерде пайда болғанын білдірмейді.

Керісінше, геологиялық жағдайлар — жердің төмендеуі, шөгінділердің жиналуы және табиғи сақталу ортасының қалыптасуы — көне қалдықтардың жақсы сақталуына мүмкіндік берген, сондықтан бұл аймақ адамзаттың пайда болған орталығы емес, оның тарихы жақсы сақталған табиғи архив болуы ықтимал. Бұл тұжырым ғылымдағы бұрынғы түсініктерге түзету енгізеді, әрі зерттеу тәсілдерін де қайта қарастыру қажеттігін көрсетеді.

Осылайша, бір қарағанда тек геологияға қатысты болып көрінетін бұл зерттеу бірнеше бағытқа әсер етеді, өйткені ол әрі құрлықтардың болашақтағы тағдырын айқындайды, әрі адамзат тарихына жаңа көзқарас қалыптастырады. Егер Африка құрлығы шынымен екіге бөлінсе, бұл Жердің географиялық картасын өзгертіп қана қоймай, табиғи жүйелер мен экожүйелердің де қайта құрылуына алып келеді, ал мұндай өзгерістердің салдары бүкіл планета үшін маңызды болмақ.