456 ядролық жарылыс, 1,5 миллион тағдыр: Семей полигонының жазылмаған жарасы

29 тамыз – Қазақстан тарихындағы айрықша күн. Дәл осы күні, 1991 жылы Семей ядролық сынақ полигонын жабу туралы тарихи шешім қабылданды. Арада 18 жыл өткен соң Қазақстанның бастамасымен Біріккен Ұлттар Ұйымы 29 тамызды Ядролық сынақтарға қарсы халықаралық іс-қимыл күні деп жариялады.

Бұл күн – өткенді еске алумен ғана шектелмейді. Ол ядролық сынақтардың адамзатқа төндіретін қаупін тағы бір мәрте түсінуге, зардап шеккендердің тағдырына назар аударуға және бейбітшіліктің қадірін бағалауға үндейді.

Қазақ даласындағы алғашқы ядролық жарылыс

Семей ядролық сынақ полигоны 1947 жылы құрылды. Оның аумағы шамамен 18,5 мың шаршы шақырымды қамтыды. Бұл – кейбір шағын мемлекеттердің аумағымен шамалас алып территория.

1949 жылғы 29 тамызда полигонда Кеңес Одағының алғашқы ядролық қаруы сыналды. Жарылыс қуаты шамамен 22 килотонна болған. Осы сәттен бастап қазақ даласында адамзат тарихындағы ең ауыр әрі қауіпті әскери тәжірибелердің бірі басталды.

1949–1989 жылдар аралығында Семей полигонында барлығы 456 ядролық сынақ өткізілді. Кең тараған халықаралық деректер бойынша, оның 116-сы атмосферада және жер үстінде, 340-ы жер астында жасалған.

Атмосфералық және жерүсті сынақтары кезінде радиоактивті заттар ауаға, топыраққа және су көздеріне тарады. Жел радиоактивті бұлттарды полигон аумағынан тыс орналасқан елді мекендерге дейін жеткізді. Алайда сол кездегі құпиялылық тәртібіне байланысты тұрғындарға радиациялық қауіп туралы толық ақпарат берілмеді.

Кейбір ауылдардың халқы ядролық жарылыстарға куә болды. Жарылыстан кейінгі жарық, дүмпу мен аспанға көтерілген алып бұлт адамдардың жадында өмір бойы сақталып қалды. Бірақ оның адам ағзасына тигізетін зардабы бастапқыда көпшілікке беймәлім еді.

1,5 миллион адамға әсер еткен қасірет

Қазақстанның ресми мәліметтерінде Семей ядролық полигонындағы сынақтардан шамамен 1,5 миллион адамның зардап шеккені айтылады. Бұл көрсеткіш радиацияның тікелей әсеріне ұшыраған тұрғындарды ғана емес, полигонның медициналық, экологиялық және әлеуметтік салдарын кейінгі жылдары сезінген азаматтарды да қамтиды.

Иондаушы сәулеленудің ең үлкен қаупі – оның салдары бірден байқалмауы мүмкін. Денсаулықтағы өзгерістер бірнеше жылдан, тіпті ондаған жылдан кейін көрініс беруі ықтимал.

Полигонға жақын елді мекендердегі тұрғындардың денсаулығына қатысты ғылыми зерттеулерде қатерлі ісік, қалқанша безі аурулары, жүрек-қан тамырлары жүйесіндегі өзгерістер және сәулеленудің өзге де ықтимал салдары қарастырылып келеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының құрамындағы Қатерлі ісіктерді зерттеу жөніндегі халықаралық агенттік Семей полигоны маңындағы тұрғындардың денсаулығын ұзақ мерзімді ғылыми тұрғыда бақылаудың маңызын атап көрсетеді.

Сонымен бірге кез келген ауруды тек радиациямен тікелей байланыстыру үшін адамның тұрған жері, жасы, алған сәулелену мөлшері және басқа да қауіп факторлары ескерілген арнайы медициналық зерттеу қажет. Сондықтан архивтік кадрларда көрсетілген адамдардың диагнозы туралы медициналық құжаттарсыз кесімді қорытынды жасау дұрыс емес.

Архив кадрларындағы балалар тағдыры

Ұсынылып отырған архивтік киноқұжаттан алынған үзіндіде Семей ядролық полигонының зардабын тартқан балалардың тағдыры көрсетіледі. Олардың ата-аналары мен дәрігерлерінің сұхбаттары арқылы ядролық сынақтардың адам денсаулығына тигізген ауыр әсері баяндалады.

Бұл кадрлар – жай ғана өткен дәуірдің бейнетаспасы емес. Олардың артында нақты адамдардың өмірі, отбасылардың қайғысы және тұтас бір ұрпақтың басынан өткен қасірет жатыр.

Архивтік кинохроника ресми құжаттардағы сандарды адам тағдырымен байланыстырады. 456 сынақ немесе 1,5 миллион зардап шеккен адам деген статистиканың әрқайсысының артында жеке өмір, үміт пен орындалмай қалған арман болғанын сезіндіреді.

Осындай материалдарды жариялау кезінде киноқұжаттың ресми атауын, түсірілген жылын, авторын, сақталған архивті және архивтік шифрын көрсету маңызды. Бұл бейнематериалдың тарихи түпнұсқалығын растауға және оның мазмұнын дұрыс түсіндіруге мүмкіндік береді.

Халық үнсіз қалмады

1989 жылы ақын әрі қоғам қайраткері Олжас Сүлейменовтің бастамасымен «Невада–Семей» халықаралық антиядролық қозғалысы құрылды. Қозғалыс ядролық сынақтардың зардабы туралы ақпараттың ашық айтылуына және халықтың талап-тілегінің әлемдік деңгейде естілуіне ықпал етті.

Қазақстанның әр өңірінде өткен жиындар мен наразылық акциялары ядролық сынақтарды тоқтатуды талап еткен қуатты қоғамдық қозғалысқа айналды. «Невада–Семей» бастамасы шетелдегі антиядролық ұйымдармен байланыс орнатып, ядролық қауіптің бір мемлекеттің ғана емес, бүкіл адамзаттың мәселесі екенін көрсетті.

Халықтың табанды талабы мен қоғамдық қозғалыстың белсенділігі тарихи шешімнің қабылдануына жол ашты.

Полигонды жапқан тарихи шешім

1991 жылғы 29 тамызда Қазақ КСР Президентінің №409 Жарлығымен Семей ядролық сынақ полигоны жабылды. Бұл шешім Қазақстан тәуелсіздігін ресми жарияламай тұрып қабылданды.

Кейін Қазақстан Кеңес Одағынан қалған, сол кезеңде әлемдегі қуаты жағынан төртінші орында болған ядролық арсеналдан өз еркімен бас тартты. Ел аумағындағы ядролық оқтұмсықтар шығарылып, сынақ инфрақұрылымын жою және қауіпті материалдарды қауіпсіздендіру жұмыстары жүргізілді.

Қазақстанның бұл қадамы халықаралық қауымдастыққа қарусызданудың нақты үлгісін көрсетті. Ядролық қарудан бас тарту еліміздің сыртқы саясатындағы бейбітшілік пен қауіпсіздік қағидаттарының негізіне айналды.

Қазақстанның бастамасын БҰҰ қолдады

2009 жылғы 2 желтоқсанда БҰҰ Бас Ассамблеясы Қазақстан ұсынған №64/35 қарарды бірауыздан қабылдады. Құжатқа сәйкес, 29 тамыз Ядролық сынақтарға қарсы халықаралық іс-қимыл күні болып жарияланды. Бұл күн әлемде алғаш рет 2010 жылы аталып өтті.

Халықаралық күннің мақсаты – ядролық сынақтардың адам өміріне, денсаулығына және қоршаған ортаға тигізетін зардабы туралы қоғамның хабардарлығын арттыру. Сонымен қатар ол ядролық жарылыстарды толық тоқтатуға және ядролық қарусыз әлем құруға бағытталған халықаралық күш-жігерді біріктіреді.

БҰҰ дерегінше, 1945 жылы алғашқы атом бомбасы сыналғаннан бері әлемде 2 мыңнан астам ядролық сынақ өткізілген. Олардың салдары сынақ жасалған аумақтармен шектелмей, бірнеше ұрпақтың өміріне әсер етті.

Өткеннің үнсіз куәгерлері

Семей полигоны жабылғанымен, оның тарихы аяқталған жоқ. Радиация әсерін зерттеу, қауіпті аумақтарды бақылау, қоршаған ортаны қалпына келтіру және зардап шеккен азаматтарды медициналық қолдау мәселелері әлі де өзекті.

Архив құжаттары, фотосуреттер мен киноқұжаттар – өткеннің үнсіз куәгерлері. Олар ядролық сынақтардың шынайы зардабын ұмытпауға, тарихи ақиқатты сақтауға және бейбітшіліктің құндылығын кейінгі ұрпаққа жеткізуге қызмет етеді.

Семей полигонының қасіреті ядролық жарылыстың салдары бір сәтпен аяқталмайтынын көрсетті. Оның жаңғырығы адам денсаулығында, табиғатта және ұрпақ жадында ондаған жыл бойы сақталуы мүмкін.

Сондықтан 29 тамыз – аза тұтып, өткенді еске алатын күн ғана емес. Бұл – ядролық сынақтарға жол бермеуге, адам өмірін қорғауға және бейбіт болашақ үшін жауапкершілік алуға шақыратын маңызды халықаралық күн.