«Миллион көп ақша емес»: тундра баласының бір сөзі бүтін дәуірдің шындығын ашты

Тундраға сырттай қараған адам ең алдымен аязды көреді. Қырық градус суық. Қардан ерітілген су. Бұғы терісінен жабылған чум. Жақын маңда дүкен жоқ, жол жоқ, байланыс жоқ. Қала адамы үшін бұл — өмір емес, сынақ сияқты.

Бірақ осы ақ қардың ортасында, өркениеттен жүздеген шақырым алыста, біз ойлағаннан мүлде басқа әлем бар. Бұл — жоқшылықтың емес, өз заңы, өз экономикасы, өз философиясы бар әлем. Мұнда байлық банк картасындағы сомамен емес, бұғының санымен өлшенеді. Ал бақыт — кеңседегі мансаппен емес, өз жеріңде, өз табыныңмен, өз өміріңнің қожайыны болып жүрумен бағаланады.

Сұхбат барысында айтылған бір сөйлем осы әлемнің мәнін дәл ашады:

«Біз мұны бөлек өркениет деп түсінуіміз керек. Олар жеткілікті деңгейде автономды өмір сүреді. Егер қандай да бір жаһандық апат болып, мысалы, астероид құласа да, бұл адамдар өмір сүруін жалғастыра береді».

Бұл сөз тундрадағы тіршілікті экзотика ретінде емес, толыққанды өмір сүру жүйесі ретінде қарауға мәжбүрлейді. Себебі мұнда адам табиғатпен алыспайды, оған бейімделеді. Қаладағыдай жүйеге байланбайды, бірақ табиғаттың заңына бағынады.

6,6 млн теңгелік чум: сырттай қарапайым, ішінен бүтін бір үй

Ямал тундрасындағы бұғы бағушылардың баспанасы — чум. Сырт көзге ол ағаш сырық пен теріден құралған уақытша баспана сияқты көрінуі мүмкін. Бірақ оның бағасы мен маңызы мүлде басқа.

Сұхбатта үлкен қыстық чумның құны туралы сұрақ қойылғанда, жауап қысқа әрі нақты болды:

«Мұндай чум, егер қысқы жабындысымен, еденімен, бәрімен толық болса, шамамен миллион рубль тұруы мүмкін».

Бұл — теңгемен есептегенде шамамен 6,6 млн теңге.

Қала адамы үшін бұл сомаға көлік алуға немесе пәтердің алғашқы жарнасын төлеуге болады. Ал тундра адамы үшін бұл — үй. Жай ғана баспана емес, отбасының жылуын, балалардың ұйқысын, қыстың аязынан қорғанатын жалғыз кеңістігін ұстап тұрған үй.

Чумның ішінде өмір қаладағыдай емес. Бірақ мүлде қарабайыр да емес. Мұнда жарық бар, генератор бар, спутниктік теледидар бар. Балалардың қолында смартфон. Су қардан ерітіледі, кір кейде қолмен жуылады, ал жуыну үшін қар суын ысытып, арнайы ыдысқа құяды.

Үй иесі мұны өте қарапайым түсіндіреді:

«Қарды ерітесің, өз бөлмеңе кіресің де, душ сияқты жуынасың. Арнайы ванналарымыз бар. Ваннаны кіргізесің де, душтағыдай, ваннадағыдай жуына бересің».

Бұл сөйлемде шағым жоқ. Керісінше, бар жағдайға бейімделген сабыр бар. Қала үшін қолайсыз көрінетін нәрсе тундра үшін қалыпты тәртіпке айналған.

297 миллион теңгелік табын: тундрадағы капитал осылай көрінеді

Тундрадағы ең басты байлық — бұғы. Ол бір мезетте тамақ та, киім де, көлік те, табыс көзі де, баланың болашағына салынған капитал да.

Сұхбатта оленеводтар үшін бұғының мәні былай түсіндіріледі:

«Бұғы — көшпелі өмір үшін ең басты нәрсе. Бұл — тамақ, киім, әрі онымен жүріп-тұруға болады. Бұғы бағушы үшін бұғы — бәрі шығар».

Бұл сөзде романтикадан гөрі өмірдің нақты формуласы бар. Егер бұғы аман болса, отбасы да аман. Егер табын көбейсе, отбасының болашағы да кеңейеді.

Материалда бір табында шамамен 1,5 мың бас бұғы бар екені айтылады. Әр бұғының етке, мүйізге, пантыға және басқа өнімге шаққандағы құны шамамен 30 мың рубль, яғни 198 мың теңге. Сонда мұндай табынның жалпы құны шамамен 45 млн рубль, теңгемен 297 млн теңге болады.

Жүргізуші осы есепті былай түйіндейді:

«Қазір бұл табында шамамен бір жарым мың бас бұғы бар. Әр бұғыны етке, мүйізге, пантыға және тағы басқа өнімге өткізсе, әрқайсысы шамамен отыз мың рубль тұрады. Қарапайым есеппен бұл табынның жалпы құны шамамен қырық бес миллион рубль болады».

Теңгеге шаққанда — 297 млн теңге.

Міне, тундрадағы байлықтың сырт көзге көрінбейтін шындығы осы. Қардың ортасында тұрған қарапайым чумның жанында жүздеген миллион теңгелік тірі актив жайылып жүруі мүмкін.

«Миллион көп ақша емес»: тундра баласының сөзі неге ауыр естіледі?

Материалда ерекше есте қалатын эпизод бар. Паша есімді балаға «егер сенде миллион рубль болса, не істер едің?» деген сұрақ қойылады. Бұл — теңгемен шамамен 6,6 млн теңге.

Пашаның жауабы күтпеген жерден естіледі:

«Миллион деген көп ақша емес қой. Егер менде миллион болса, Дубайға барып келер едім».

Бұл сөйлем бір қарағанда баланың еркелігі сияқты көрінуі мүмкін. Бірақ тереңірек қарасақ, ол тундрадағы байлық өлшемінің қаладағыдан өзгеше екенін көрсетеді. Қала баласы үшін 6,6 млн теңге үлкен арман болуы мүмкін. Ал табынның, чумның, техника мен жолдың бағасын көріп өскен бала үшін бұл — өмірдің бір ғана бөлігі.

Паша тундрада қалғысы келмейтінін де жасырмайды. Ол үлкен қалада оқығысы келеді. Оның сөзі бала көңілдің жай ғана арманы емес, жаңа ұрпақтың ішкі бағытын көрсетеді:

«Оныншы сыныпқа барамын, сосын үлкен қалаға оқуға кетермін. Мүмкін, бір мамандық бойынша жұмыс істегім келетін шығар. Бұғы бағушы болғым келмейді. Чумда жастарға суық, ауыр. Жазда жаңбыр жауады, ол да қиын. Ал қыста тіпті қатты суық».

Бұл — мақаладағы ең ауыр эмоциялық нүктелердің бірі. Себебі Паша ата-анасын жоққа шығарып тұрған жоқ. Ол тек өз өмірін басқа кеңістікте көріп тұр. Тундра оны өсірді, бірақ қала оны шақырып тұр.

Ата-ана үшін бұл трагедия емес

Көп адам мұндай жағдайда «дәстүр жоғалып барады» деп дабыл қағар еді. Бірақ тундрадағы үлкендер бұл өзгеріске сабырмен қарайды. Олар баланың қалаға кетуін сатқындық деп емес, өмірдің табиғи жалғасы деп қабылдайды.

Бір ана балаларын мақтанышпен айтады:

«Қазір сондай уақыт, барлық жерде интернет, өркениет. Қалада біреулер жұмыс істеп, оқу керек. Бұл қалыпты, тіпті мақтауға тұрарлық».

Осы сөйлемде үлкен даналық бар. Дәстүрді сақтау деген — баланы тундраға байлап қою емес. Дәстүрді сақтау — баланың қайда жүрсе де, тамырынан ажырамауына мүмкіндік беру.

Материалда бұл ой тағы бір пікірмен толық ашылады:

«Бір көпбалалы отбасынан біреу жоғары білім алып, жұмысқа орналасып, қалада өмір сүреді. Бірақ ол өз тамырынан айырылмайды. Ол жазда тундраға келеді, сою науқанына көмектеседі немесе жай ғана демалуға келеді».

Бұл — қазіргі дәстүрдің жаңа формуласы. Бір бала қалада жұмыс істейді. Бірі табынды жалғастырады. Бірі мемлекеттік қызметке кіреді. Бірі этнотуризм ашады. Бірақ олардың бәрін байланыстырып тұрған ортақ нәрсе бар: тундра олар үшін өткен шақ емес, қайтып келетін мекен.

Тундрадан кеткен адам да тундраны ұмытпайды

Дмитрий Лаптандердің өмір жолы осы ойды дәлелдейді. Ол бала кезінде чумда өскен, кейін отырықшы өмірге көшіп, мемлекеттік қызметке келген. Бірақ оның сөзі тундрадан толық ажырамаған адамның ішкі күйін аңғартады:

«Мен кішкентай кезімде чумда, тундрада өмір сүрдім. Ата-анам дәстүрлі өмір салтын ұстанады. Кішкентай кезімде басқа өмір бар екенін, біреулердің қалада тұратынын білмейтінмін».

Кейін қала өмірі оған жаңа қызығушылықтар ашқан. Ол мұны да жасырмайды:

«Өмір салтымды өзгерткен соң, тамаққа, ойын-сауыққа деген қызығушылықтарым көбейді. Бұрын бала кезде бұғы бағушының өміріне қатысты ойындар ойнасам, қазір PlayStation ойнай аламын, телефоннан ойын ойнай аламын».

Бұл қарапайым сөйлемдер тундра мен қаланың арасындағы мәдени ауысуды көрсетеді. Адам бір әлемнен екінші әлемге өтеді. Бірақ бұл міндетті түрде тамырдан үзілу деген сөз емес.

Мемлекет неге тундрадағы өмірді сақтап қалуға тырысады?

Тундрадағы дәстүрлі өмір тек жеке отбасының таңдауы емес. Бұл — тұтас халықтың мәдени коды. Сондықтан жергілікті билік бұғы бағушыларға арнайы қолдау көрсетеді.

Сұхбатта бұл туралы былай делінген:

«Біз ең алдымен дәстүрлі өмір салтын ұстанатын адамдарды қолдауға тырысамыз. Сондықтан 2017 жылдан бері дәстүрлі өмір салтын жүргізетін адамдар үшін ең төменгі материалдық қамтамасыз етудің өңірлік стандарты жұмыс істейді».

Бұл стандартқа чум жабындысы, сырықтар, пеш, жанармай, генератор, медициналық қобдиша, спутниктік телефон және байланыс минуттары кіреді. Яғни қолдау жай ғана ақша емес, тундрада өмір сүру үшін нақты қажет заттар арқылы беріледі.

Жастарға да жеке қолдау бар. Университетке түскен бірінші курс студенттеріне 80 мың рубль, яғни шамамен 528 мың теңге көлемінде көтерме көмек қарастырылған.

Бұл туралы сұхбатта былай айтылады:

«Егер дәстүрлі өмір салтын ұстанатын отбасының баласы жоғары оқу орнына түссе, ақылы бөлімге түсті ме, грантқа түсті ме, маңызды емес, ол алғашқы шығындары үшін бірден сексен мың рубль алады».

Мұндай қолдау жастарды қалаға жіберу үшін ғана емес, олардың таңдауын жеңілдету үшін керек. Өйткені бала тундрада қалса да, қалаға кетсе де, ол таңдауын жоқшылықтан емес, мүмкіндік бар кезде жасауы тиіс.

Көшпелі тәрбиеші: тундра мен мектеп арасындағы нәзік көпір

Материалда ерекше әсер қалдыратын тағы бір кейіпкер — көшпелі тәрбиеші мамандығын оқып жүрген Аня. Бұл мамандықтың өзі тундра өмірінің қалай өзгеріп жатқанын көрсетеді.

Аня оны былай түсіндіреді:

«Көшпелі тәрбиеші — кәдімгі тәрбиеші, тек ол бұғы бағушылармен бірге көшіп жүреді. Тәрбиешінің өз чумы болады, сол чумға әртүрлі жастағы балаларды жинап, оларды жазуға, оқуға, сурет салуға үйретеді».

Бұл — жай ғана білім беру емес. Бұл — баланың үлкен әлемнен қорықпауына көмектесу. Аня өзінің балалық шағын еске алып:

«Мен бұрын көшпелі тәрбиешіден оқымағанмын, сондықтан бірінші сыныпқа баруға қорықтым».

Осы бір сөйлемде тундра баласының ішкі қорқынышы жатыр. Қала мектебі оған бөтен әлем болуы мүмкін. Ал көшпелі тәрбиеші сол бөтендікті жұмсартады. Чумнан мектепке апаратын алғашқы баспалдақ болады.

Этнотуризм, чум өндірісі және жаңа кәсіп

Тундра дәстүрі бүгін тек сақталып жатқан жоқ, ол нарыққа да бейімделіп жатыр. Біреулер ет сатады, біреулер мүйіз бен панты өткізеді, біреулер чум жасайды, біреулер этнотуризм дамытады.

Сұхбатта бір кейіпкер өзінің чум арқылы қонақ қабылдай бастағанын айтады:

«Қалада бір нәрсе жетіспеді, ол — еркіндік еді. Мен осында чум әкеліп, тіктім де, қонақ қабылдай бастадым. Демалыс күндері өз чумымда болу маған ерекше қуаныш берді. Міне, бес жылдан бері шағын этнотуризмді дамытып келемін».

Бұл — дәстүрдің музейге айналмағанының дәлелі. Ол табыс көзіне, тәжірибеге, туризмге, жаңа кәсіпке айналып жатыр. Яғни тундра нарықтан қашып отырған жоқ. Ол нарықты өз тіліне аударып жатыр.

Ең қымбат нәрсе — ақша емес

Мақаланың соңына қарай бүкіл материал бір ғана ұғымға келіп тіреледі. Ол — еркіндік.

Сұхбаттағы ең әсерлі сөйлемдердің бірі былай естіледі:

«Бұл — адам еркіндігі. Ол ата-бабасының ісін жалғастырып жүр. Ол әкесі қалай көшсе, арғы атасы қалай көшсе, дәл солай көшіп жүр».

Тағы бір ой бұл философияны тереңдете түседі:

«Бұғы бағушылардың түсінігінде жақсы өмір дегеніміз — материалдық игілік жинау, бір жаққа көшу немесе кеңседегі мансап емес. Жақсы өмір — отбасың аман, бұғыларың аман, әкең көшкен жерде сенің де көше алуың».

Міне, осы жерде тундрадағы өмірдің шын мағынасы ашылады. Бұл адамдар үшін байлық — тек 297 млн теңгелік табын емес. Ол — көрінетін байлық қана. Ал көрінбейтін байлық әлдеқайда терең: өз уақытыңа өзің ие болу, өз жеріңде жүру, біреудің тәртібіне емес, табиғаттың ырғағына бағыну.

Сондықтан тундра адамдары туралы бұл оқиғаны «өркениеттен алыс өмір» деп оқу аздық етеді. Бұл — қазіргі әлемде дәстүрдің қалай тірі қалатыны туралы әңгіме. Дәстүр тірі қалу үшін өзгерістен қорықпауы керек. Смартфоннан, университеттен, нарықтан, туризмнен, қалаға кеткен баладан үрікпеуі керек.

Өйткені тамыры мықты мәдениет адамын жоғалтпайды. Қалаға кеткен бала жазда тундраға қайта оралуы мүмкін. Мемлекеттік қызметке келген бұрынғы бұғы бағушы өз халқының мәселесін іштен түсінуі мүмкін. Ал табын соңында қалған ұл ата-бабасының кәсібін XXI ғасырдың бизнесіне айналдыра алады.

Тундрадағы ең үлкен байлық — 297 млн теңгелік табын емес.

Ең үлкен байлық — қырық градус аяздың ортасында тұрып та:

«Мен өз өмірімнің қожайынымын»,- деп айта алу.