Сахара

Әлемдегі ең құрғақ аймақтардың бірі Амазонканы қоректендіріп, Атланттағы дауылдарға ықпал етіп, ежелгі теңіздердің ізін бүгінгі климатпен байланыстырып отыр. Сахараға тек құм мен аптап ретінде қарау — табиғаттың ең күрделі жүйелерінің бірін байқамау.

Сурет: NASA Earth Observatory. Сахара шаңының Атлант мұхиты арқылы таралуы.

Көпшілік үшін Сахара — құм, күн және тіршілікке қарсы тұрған меңіреу кеңістік. Бірақ қазіргі ғылым бұл түсінікті тарылтып тастады. Сахара — бос жатқан шөл емес. Ол атмосферамен, мұхитпен, орманмен, жануарлар әлемімен және адамзат болашағымен байланысқан алып табиғи жүйе.

NASA дерегінше, Сахарадан көтерілген шаң жыл сайын Атлант арқылы мыңдаған шақырым жол жүріп, Оңтүстік Америкаға жетеді. CALIPSO спутнигінің 2007-2013 жылдардағы өлшеулері бойынша, жылына орта есеппен 182 млн тонна шаң Сахараның батыс шетінен өтеді, оның 27,7 млн тоннасы Амазонка алабына түседі. Сол шаң арқылы орманға шамамен 22 мың тонна фосфор жеткізіледі.

Бір қарағанда парадокс: әлемдегі ең құрғақ шөл әлемдегі ең ылғалды ормандардың бірін қоректендіреді. Бірақ Жер жүйесінің логикасы осындай. Табиғатта оқшау тұрған аймақ жоқ. Бір жерде үгілген жыныс екінші құрлықта орманға нәр болады.

Сурет: NASA Earth Observatory. Чадтағы Боделе ойпатынан көтерілген шаң.

Сахара шаңы жай ғана жел көтерген құм емес. Оның қозғалысында атмосфераның нақты механикасы бар. NASA Earth Observatory бұл құбылысты Saharan Air Layer деп аталатын ыстық, құрғақ әрі шаңды ауа қабатымен түсіндіреді. Күндіз Сахара беті қатты қызады, төменгі атмосфера тұрақсызданып, ұсақ шаң бөлшектері жоғары көтеріледі. Кейін бұл қабат Африканың батыс жағалауынан Атлантқа шығып, салқындау әрі ылғалды ауа қабатының үстімен қозғалады.

Бұл шаңның маңызды көздерінің бірі — Чадтағы Боделе ойпаты. Ол ежелгі Мегачад көлі жүйесінің қалдығы саналады. Құрғаған көл табанындағы минералды бөлшектерді жел көтеріп, атмосфераға шығарады. Амазонкаға жететін фосфордың бір бөлігі дәл осындай ежелгі көл шөгінділерінен келеді.

Сахара шаңы Атланттағы дауылдарға да әсер етуі мүмкін, бірақ мұнда асыра айтуға болмайды. Шаң күн сәулесінің бір бөлігін кері шағылыстырып, мұхит бетінің қызуын бәсеңдетуі ықтимал. NASA 2006 жылғы Атлант маусымын талдағанда, Сахарадан келген шаң теңіз бетінің салқындауына және ураган белсенділігінің төмендеуіне үлес қосуы мүмкін екенін жазды.

Бірақ шаң дауылды “өшіреді” деу дұрыс емес. Ураганға теңіз температурасы, атмосфералық ылғал, қысым, желдің тік бағыттағы өзгерісі сияқты көптеген фактор әсер етеді. Сахара шаңы — солардың бірі ғана.

Сурет: Bjørn Christian Tørrissen / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0. Сахаралық күміс құмырсқалар.

Сахарадағы тіршілік төзімнің ғана емес, дәл бейімделудің нәтижесі. Сахаралық күміс құмырсқа күннің ең ыстық мезгілінде белсенді болады. Оның денесіндегі үшбұрышты микротүктер күн сәулесін, соның ішінде жақын инфрақызыл сәулені шағылыстырып, жылуды сыртқа шығаруға көмектеседі. Science журналындағы зерттеу бұл түктердің пассивті салқындату жүйесіне ұқсайтынын көрсеткен.

Бұл — табиғат жасаған технология. Оны “фантастика” деп емес, биомиметикаға шабыт беретін нақты эволюциялық шешім деп берген дұрыс.

Сурет: Bernard DUPONT / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0. Тезек шарын домалатып бара жатқан қоңыз.

Скарабей қоңыздары да таңғаларлық. Кейбір тезек қоңыздары айсыз түнде Құс жолының жарық жолағын бағдар ретінде пайдаланып, түзу бағытта қозғала алады. Бұл Current Biology журналында жарияланған зерттеуде көрсетілген.

Яғни кішкентай жәндік жеке жұлдыздарды “оқымаса” да, аспандағы жарық градиентін бағыт табуға қолданады. Бір қарағанда қарапайым қоңыз, ал шын мәнінде — табиғаттың шағын навигаторы.

Сахара бұрын басқа әлем болған

Сурет: Tom Horton / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0. Египеттегі Уади-аль-Хитан, Киттер аңғары.

Бүгінгі Сахараны мәңгі шөл болғандай елестету оңай. Бірақ геология бұған қарсы сөйлейді. Египеттегі Уади-аль-Хитан, яғни Киттер аңғары, ежелгі киттердің қазба қалдықтарымен әйгілі. UNESCO бұл аймақты киттердің құрлықтағы ата-тектен теңіз сүтқоректілеріне айналу эволюциясын көрсететін әлемдік маңызы бар орын ретінде сипаттайды.

Сахарада қолтырауындардың оқшау популяциялары сақталғаны да осы өткен ылғалды кезеңдердің тірі жұрнағындай. PLOS ONE зерттеуінде Ніл қолтырауынының реликт популяциялары Чад, Египет және Мавритания аумақтарында кездесетіні айтылады. Бірақ мұнда да дәлдік қажет: Сахара “қолтырауынға толы” емес, кейбір оқшау су көздерінде ғана шағын популяциялар сақталған.

Сурет: Sevgart / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Ұлы жасыл қабырға бағыты және Сахель белдеуі.

Сахара мен оған жақын Сахель аймағы бүгін климат өзгерісі, жердің тозуы және су тапшылығы қысымын сезініп отыр. Осыған жауап ретінде Ұлы жасыл қабырға бастамасы іске қосылды. UNCCD мәліметінше, жоба 2030 жылға дейін 100 млн гектар тозған жерді қалпына келтіруді, 250 млн тонна көміртекті сіңіруді және 10 млн жасыл жұмыс орнын құруды көздейді.

Бірақ жоба біркелкі жүріп жатқан жоқ. Reuters 2024 жылы бастаманың қаржыландыру және үйлестіру қиындықтарына байланысты 2030 межесіне жетпеуі мүмкін екенін жазды. Сондықтан оны “Сахараны тоқтататын қабырға” емес, Сахельдегі жер тозуын бәсеңдетуге және халықтың климатқа бейімделуіне бағытталған ұзақ мерзімді экологиялық жоба деп түсінген дұрыс.

Сахара — табиғаттың бос қалдырған жері емес. Оның шаңы Амазонкаға қорек болады. Оның ауа қабаты Атланттағы дауылдарға әсер етеді. Оның қазба қабаттары ежелгі теңіздердің тарихын сақтайды. Оның оазистерінде өткен ылғалды дәуірлердің тірі ізі бар. Ал оның оңтүстігіндегі Сахель бүгін адамзаттың экологиялық жауапкершілігін сынап тұр.

Сахараны түсіну — бір шөлді тану ғана емес. Бұл Жердің өзара байланысқан жүйе екенін көру.