Адам маймылдан тарады ма, әлде Дарвиннің теориясы бұрмаланды ма?

Жер бетіндегі тіршіліктің эволюциясы туралы түсінік ұзақ уақыт бойы қарапайым әрі қате бейнелермен шектеліп келді. Көпшілік санасында маймылдан адамға дейінгі түзу сызықпен өрлейтін даму жолы қалыптасқан. Алайда қазіргі ғылым бұл көзқарастың үстірт екенін дәлелдеп отыр. Тіршілік ешқашан бір бағытта қозғалған емес, ол сан тарамды, бір-бірімен тоғысқан, кейде үзіліп қалған бұтақтардан тұратын күрделі жүйе ретінде қалыптасты.

Эволюция ұғымы көбіне ілгерілеумен байланыстырылғанымен, табиғатта мұндай мақсатты қозғалыс жоқ. Әрбір тірі ағза өз ортасына бейімделу арқылы ғана өмір сүреді. Адам да, жәндік те, өсімдік те бірдей дәрежеде эволюциялық процестің нәтижесі. Олардың ешқайсысын жоғары не төмен деп бағалау ғылыми тұрғыдан негізсіз. Барлығы да уақыт сынынан өткен, өз орнын сақтап қалған тіршілік иелері.

Тіршіліктің бастауын түсіну үшін біз сезім мен санадан бұрынғы кезеңге көз салуымыз қажет. Шамамен төрт миллиард жыл бұрын Жер бетінде тіршілік күрделі ағза түрінде емес, өзін-өзі көшіре алатын қарапайым молекулалар деңгейінде пайда болды. Осы қарапайым құрылымдар уақыт өте келе күрделеніп, алғашқы жасушаларды қалыптастырды. Ядросыз жасушалар саналатын прокариоттар сол дәуірдің негізгі тіршілік формасына айналды.

Прокариоттардың ішінде бактериялар мен архейлер ерекше орын алады. Сырттай ұқсас көрінгенімен, олардың ішкі құрылымы мен қызметі мүлде бөлек. Бактериялар табиғаттағы химиялық процестердің шебері ретінде танылса, архейлер ерекше жағдайларда өмір сүру қабілетімен ерекшеленеді. Олар ыстық бұлақтарда да, адам ағзасында да тіршілік ете алады. Бір қызығы, архейлер адамда ауру тудырмайды, бұл олардың табиғаттағы ерекше орнын көрсетеді.

Эволюцияның ең маңызды кезеңдерінің бірі жасушалардың бірігуі арқылы жаңа құрылымның пайда болуы болды. Бұл құбылыс эндосимбиоз деп аталады. Бір жасуша екіншісін жұтып, оны жоймай, керісінше өз ішінде сақтап қалды. Осылайша ядросы бар күрделі жасушалар қалыптасты. Бүгінгі күні біздің ағзамыздағы энергия өндіретін митохондриялар сол ежелгі бактериялардың мұрасы болып саналады. Бұл өзгеріс тіршіліктің жаңа деңгейге көтерілуіне жол ашты.

Эволюция әрдайым күрделенуді білдірмейді. Кей жағдайда қарапайымдану тиімді стратегияға айналады. Табиғат артық жүктемеден арылуға ұмтылады. Мысалы, жыландар аяқтарынан айырылған, көртышқандар көру қабілетін әлсіреткен, ал адамдар құйрықтан айырылған. Дегенмен өткеннің ізі толық жойылмайды, ол рудименттік белгілер арқылы сақталып қалады.

Тірі ағзалардың даму жолында екі түрлі бағыт қалыптасты. Бірі бастапқыда ауыз қуысы пайда болатын ағзалар, екіншісі алдымен басқа құрылым қалыптасып, кейін ауыз түзілетін ағзалар. Бұл айырмашылық тіршілік формаларының алуан түрлілігін көрсетеді. Өсімдіктер әлемінде де осындай бейімделу жолдары байқалады. Кейбірі қарапайымдылықты таңдаса, енді бірі төзімділікке, ал үшіншілері жылдам көбеюге негізделген стратегияларды дамытқан.

Қазіргі генетика ғылымы тіршілік арасындағы туыстық байланыстарды түбегейлі қайта қарауға мүмкіндік берді. Сыртқы ұқсастық әрдайым шынайы жақындықты білдірмейді. Мысалы, саңырауқұлақтар өсімдіктерге емес, жануарларға жақынырақ. Киттер балықтарға емес, құрлықтағы тұяқты жануарларға туыс. Ал құстар ежелгі динозаврлардың тікелей жалғасы болып табылады. Бұл деректер табиғаттағы байланыстардың қаншалықты күрделі екенін айқын көрсетеді.

Адам өзін табиғаттың шыңы ретінде қабылдауға бейім. Алайда ғылыми тұрғыдан алғанда, адам тек үлкен тіршілік ағашының бір бұтағы ғана. Оның ерекшелігі ақылында, тілінде, ұжымдық тәжірибесінде жатыр. Бірақ бұл артықшылық мәңгілік кепілдік емес. Қоршаған орта өзгерсе, бүгінгі күшті қасиеттер ертең әлсіздікке айналуы мүмкін.

Эволюция аяқталған процесс емес. Ол үздіксіз жалғасып жатқан өзгерістер тізбегі. Табиғатта ең күшті немесе ең ақылды емес, өзгеріске тез бейімделген тіршілік иесі ғана өмір сүру мүмкіндігін сақтайды. Осы тұрғыдан алғанда, болашақ адамзаттан жаңа қасиеттерді талап етуі ықтимал. Қандай қабілет маңызды болатынын уақыттың өзі айқындайды.