Астананың жаңа үйлері арасында қалған ескі зираттар: елорда жері қандай тарихты жасырып жатыр?

Астана күн сайын биіктеп, кеңейіп келеді. Кеше ғана қала шеті саналған аумақтарда бүгін көпқабатты тұрғын үйлер бой көтеріп, жаңа көшелер салынып, тұтас шағын аудандар пайда болды. Бірақ елорданың жылдам жаңарған келбетінің астарында көзге көп түсе бермейтін, алайда қаланың тарихи жадын сақтап тұрған орындар бар. Олар — көне зираттар, жоғалған ауылдардың орны, ата-баба қорымдары және осы жерде өмір сүрген адамдардың үнсіз тарихы.

Солардың бірі — Астананың сол жағалауындағы Талдыкөл маңы. Бүгінде бұл аумақ көбіне жаңа тұрғын үйлермен, құрылыс алаңдарымен және қарқынды дамып жатқан қалалық кеңістікпен байланыстырылады. Алайда бір кездері дәл осы жерде қазақ ауылдары қоныстанған. Адамдар мал бағып, егін егіп, балық аулап, бала өсіріп, ата-бабасын осы жерге жерлеген.

Сәулетші-зерттеуші Теміртас Ысқақовтың айтуынша, Талдыкөл көлдер жүйесінің маңы тарихи тұрғыдан өте маңызды аумақ саналады.

«Бұл жерде тарихи түрде қазақтар өмір сүрген. Олар Арғын тайпасына қарасты Алтай, Қарпық, Темеш, Бөрші, Төртуыл сияқты рулардың өкілдері еді», — дейді зерттеуші.

Оның сөзінше, бұл маңдағы ауылдар туралы алғашқы деректер XIX ғасырдың ортасына, Ақмоланың қалыптаса бастаған кезеңіне барып тіреледі. Кеңес дәуіріне дейін бұл өңірде жартылай көшпелі қазақ ауылдары болған. Кейін ұжымдастыру кезінде сол ауылдардың негізінде колхоздар құрылды. Соның бірі Башан деп аталды. Уақыт өте келе ауылдың атауы өзгеріп, кейін Талдыкөл деген атаумен белгілі болды.

Бұл жердің ең ауыр беттерінің бірі — Талдыкөл ауылының күштеп көшірілуі. 1964 жылғы 3 сәуірде Целиноград облыстық кеңесі атқару комитеті ауыл тұрғындарын көшіру туралы шешім қабылдаған. Ресми себеп ретінде кәріз коллекторын салу қажеттігі көрсетілген. Құжат бойынша тұрғындар 15 сәуірге дейін көшірілуге тиіс еді. Яғни бүтін бір ауылдың тағдырын шешуге екі аптаға да жетпейтін уақыт берілген.

«Талдыкөл ауылы 1964 жылы таратылды. Ол кезде ауылда шамамен 300 адам тұрған. Көшіру өте қысқа мерзімде жүргізілген, естеліктерге қарағанда, адамдарды іс жүзінде бірнеше күннің ішінде көшірген», — дейді Теміртас Ысқақов.

Бұл ауыл бос жатқан дала емес еді. Мұнда жетіжылдық мектеп, кітапхана, дүкен, қоймалар, сүт және ет фермалары болған. Тұрғындар бидай, арпа, тары, сұлы, күнбағыс еккен. Көл маңында өмір сүргендіктен, балық аулау да күнкөрістің бір бөлігіне айналған. Яғни Талдыкөл — өз тіршілігі, өз еңбегі, өз ырғағы бар толыққанды ауыл болған.

Ауыл көшірілді. Үйлер жоғалды. Бірақ зираттар қалды.

Бүгінде Астананың сол жағалауында төрт мұсылман қорымы сақталған. Бұрын олардың саны бесеу болған. Соның бірі кейін құрылыс астында қалып, орнына тұрғын үй кешені салынған. Бұл дерек — елорда тарихындағы ең ауыр әрі ойландыратын тұстардың бірі. Себебі мұнда мәселе тек жер телімінде емес, тұтас бір қауымның тарихи жадында жатыр.

«Бастапқыда бұл жерде бес зират болған. Қазір төртеуі ғана сақталған. Бесінші зираттың орнына 2000-жылдардың басында тұрғын үй кешені салынды», — дейді зерттеуші.

Талдыкөл зираты бүгінде Сығанақ көшесінің соңына қарай орналасқан. Бір кездері оның қоршауы да болмаған, көктемгі еріген су басып қалатын. 2008 жылы осында жерленген адамдардың ұрпақтары қорымды қоршап, атауын көрсететін белгі орнатқан. Осылайша ұмыт бола бастаған жер қайтадан өз атымен аталды.

Тағы бір маңызды нысан — Омар қорымы. Ол XIX ғасырдан белгілі. Ертеректегі деректерде бұл орын археологиялық маңызы бар нысан ретінде көрсетілген. Бірақ бүгінде қорым биік құрылыс қоршауының ар жағында қалған. Қала құрылысы оған тым жақын келіп, айналасы айтарлықтай өзгерген.

«Омар қорымы XIX ғасырдан белгілі. Ол алғашқы кеңестік карталарда да археологиялық ескерткіш ретінде көрсетілген. Қазіргі күйі — қаланың қарқынды застройкасының салдары», — дейді Теміртас Ысқақов.

Башан қорымының тарихы да ерекше. Башан — жай ғана жер атауы емес. Бұл — ру аты, адам аты, тарихи жадтың бір бөлігі. Бірақ кеңес кезеңінде Талдыкөл маңы кәріз суы жиналатын орынмен байланыстырылып, «Башан» атауы кей тұрғындардың санасында жағымсыз мағынаға ие бола бастаған. Ал бұл жерде өмір сүргендердің ұрпағы үшін Башан — қорлық емес, керісінше, ата-баба аты, елдіктің белгісі.

«Бұл атау қазақтар үшін жағымсыз сөз емес. Керісінше, ол — адам аты, ру аты, осы жерде өмір сүрген халықтың маңызды болмыстық белгісі», — дейді зерттеуші.

Қорымда ескі табиғи тастан қойылған құлпытастар да, кейінгі кезеңдегі бетон белгілер де кездеседі. Кейбір жазулар өшіп кеткен. Бірақ бір әйелдің қабіріндегі Құран аяты сақталған.

«Бір әйелдің қабіріндегі жазуды аударған кезде, онда Құраннан “Әрбір жан өлімнің дәмін татады” деген аят келтірілгенін көрдік. Бұл — осы жерде де біз сияқты адамдар өмір сүргенін, сүйгенін, тіршілік кешкенін еске салады», — дейді Теміртас Ысқақов.

Осы бір сөйлем бұл жердің мәнін түгел ашып тұрғандай. Мұнда «бос аумақ» немесе «құрылысқа ыңғайлы жер» емес, өмір сүрген, еңбек еткен, ұрпақ қалдырған адамдар жатыр.

2023 жылы Нұра ауданы әкімінің аппараты төрт қорымды бақылауға алған. Бұған дейін құжат жүзінде толық қорғалмаған зираттар енді ресми мәртебеге ие болды. Бұл — кеш болса да қабылданған маңызды шешім. Өйткені мұндай орындар қорғалмаса, қаланың қарқыны оларды біртіндеп жұтып қоюы мүмкін.

Астана тарихындағы тағы бір ерекше орын — Қараөткел қорымы. Ол қаланың оң жағалауында, орталыққа жақын жерде орналасқан. Бұл қорым — елорданың ең маңызды тарихи-мәдени нысандарының бірі.

Теміртас Ысқақовтың айтуынша, Қараөткелдегі алғашқы жерлеу орындары XVII ғасырға жатады. Қорым ресми түрде 1962 жылы жабылған. Бірақ оның тарихи салмағы әлдеқайда терең.

«Қараөткел — Қазақстандағы қала ішінде орналасқан бірегей некропольдердің бірі. Мұнда 10 мыңнан астам адам жерленген, екі мыңнан аса құлпытас сақталған», — дейді зерттеуші.

XIX ғасырда бұл жерде Ақмолада өмір сүрген мұсылман жұрты, дін қызметкерлері, имамдар, медресе ұстаздары, қазақ және татар көпестері жерленген. Яғни Қараөткел — бір қаланың ғана емес, тұтас дәуірдің үнсіз шежіресі.

Бұл қорымның ұлттық тарихтағы орны да айрықша. Мұнда Кенесары хан сарбаздарының бауырластар зираты бар екені айтылады. 1838 жылы Ақмола маңындағы шайқастар кезінде қаза тапқан 50 есауыл мен 200 сарбаз осы жерге жерленген деген дерек келтіріледі.

«Қараөткелде Кенесары сарбаздарының бауырластар зираты бар. Құлпытаста 1838 жылы 50 есауыл мен 200 сарбаздың қаза тауып, осы жерге жерленгені жазылған», — дейді Теміртас Ысқақов.

Сондықтан Қараөткел — жай ғана ескі зират емес. Ол — елдік күрестің, қала тарихының және ұрпақ жадын сақтаудың маңызды белгісі.

Бір қызығы, осыдан он бес жылдай бұрын Қараөткел бүгінгідей қоршалып, қорғалмаған. Адамдар оның ішімен жол қысқартқан, кей жері қараусыз қалған. Кеңес кезеңінде көне діни орындарға, ескі қорымдарға салқын, кейде тіпті немқұрайлы көзқарас болғаны белгілі. Кейбір ескі зираттардың үстіне үйлер салынып, жолдар түскен.

«Көп адам бұл қорымның қаланың қақ ортасында қалай сақталып қалғанына таңғалады. Өйткені Астана соңғы отыз жылда өте қарқынды дамыды, ал мұндай аумақтар құрылыс үшін әрдайым тартымды болды», — дейді зерттеуші.

Қараөткелдің де тағдыры талай рет қыл үстінде тұрған. Қаланың ортасындағы үлкен аумақ құрылыс салушылар үшін әрдайым қызықты болған. Әр жылдары бұл жердің бір бөлігін игеру туралы бастамалар көтерілген. Бірақ қала тұрғындары мен осында жерленгендердің ұрпақтары қорымды сақтап қала алды.

2010 жылы Қараөткел Астананың жергілікті маңызы бар тарихи-мәдени мұра нысандарының тізіміне енді. 2017 жылы Қазақстанның киелі жерлер картасына қосылды.,

Қазақ танымында зират қорқынышты жер емес. Ол — аруаққа құрмет көрсететін, ұрпақтың өткенмен байланысын үзбейтін қасиетті орын. Далада ескі қорымдар жол көрсеткен, жолаушыға бағдар болған, кейде пана болған. Ауыл жоғалса да, қорым қалатын. Өйткені қорым — «бұл жерде адам өмір сүрді» деген ең соңғы куәлік.

Сондықтан Астанадағы жаңа үйлер арасындағы ескі зираттар туралы әңгіме — тек қала құрылысы туралы әңгіме емес. Бұл — елорданың өз жадына қаншалықты адал бола алатыны туралы сұрақ.

Бүгін сол жағалауда биік үйлер тұр. Олардың жанында үнсіз ғана ескі қорымдар жатыр. Бір қарағанда, олар жаңа қаланың ортасына сыймай тұрғандай көрінуі мүмкін. Бірақ шын мәнінде, сол зираттар Астананың тарихын тереңдетіп тұр. Өйткені болашағы бар қала өткенін ұмытпайды.