Илон Масктың болашақ туралы болжамы: жұмыс міндет болмайтын, ақша мәнін жоғалтатын дәуір келе ме?

Илон Масктың бұл сұхбаты технология туралы кезекті әңгіме болып басталғанымен, көп ұзамай одан әлдеқайда кең кеңістікке шықты. X платформасы, жасанды интеллект, Starlink, еңбек нарығы, ақша, отбасы, білім және адамзаттың болашағы туралы айтылған ойлар бір арнаға тоғысып, Масктың өзін тек кәсіпкер немесе инженер емес, өркениеттің келесі кезеңі туралы ойлайтын тұлға ретінде көрсетеді.

Маск үшін X бұрынғы Twitter-дің жаңартылған нұсқасы ғана емес. Ол бұл платформаны мәтін, видео, аудио, фото және тікелей байланысты біріктіретін жаһандық пікір алаңы ретінде көреді. Оның түсінігінде X адамзаттың «ұжымдық санасына» жақындауы керек. Бір қарағанда бұл тым биік философиялық тіркес секілді естілуі мүмкін. Бірақ оның артында нақты технологиялық бағыт жатыр: автоматты аударма, қауіпсіз хабарлама, бейнеқоңырау, ашық пікірталас және әлемнің түкпір-түкпіріндегі ойларды бір ортаға жинау.

Маск интернеттің болашағы видеомен тығыз байланысты болатынын айтады. Жасанды интеллект нақты уақытта видео жасап, оны талдап, жаңа форматтарға жол аша алады. Бірақ ол мәтіннің маңызын төмендетпейді. Керісінше, мәтінді ойды ең ықшам әрі дәл жеткізетін құрал деп бағалайды. Видео көбірек кеңістік пен есептеу қуатын талап етеді, ал мәтін мағынаны жинақы жеткізеді. Сондықтан болашақ визуалды болғанымен, ойдың өзегі әлі де сөзде қалуы мүмкін.

Сұхбаттың ең салмақты бөлігі сана туралы ойларға арналды. Маск адамзаттың басты міндеттерінің бірі ғаламды түсіну деп есептейді. «Біз не үшін өмір сүріп жатырмыз? Ғалам қайдан пайда болды? Оның шегі бар ма? Біз әлі қандай сұрақ қоюды білмейміз?» деген сауалдар оның дүниетанымында ерекше орын алады. Оның пікірінше, кейде жауап табудан да маңыздысы — дұрыс сұрақ қоя білу.

Бұл ойды ол Дуглас Адамстың «Галактика автостопшыларға арналған нұсқаулық» кітабындағы әйгілі «42» жауабымен байланыстырады. Яғни адамзат кейде жауап іздегенімен, сұрақтың өзін дұрыс тұжырымдай алмайды. Осы тұрғыдан алғанда, Маск технологияны тек бизнес, код немесе құрылғы емес, адам санасын кеңейтетін құрал ретінде қарастырады.

Оның тағы бір маңызды тезисі бар: ірі жетістікті жалғыз адам жасамайды. Ғарыш кемесін бір адамның өзі құра алмайды. SpaceX, Tesla немесе xAI сияқты жобалардың артында мыңдаған инженер, ғалым, дизайнер, өндіріс маманы мен басқарушы команда тұр. Маск үшін өркениет дегеніміз — адамдар арасындағы сапалы ақпарат алмасудың нәтижесі. Ақпарат ағыны неғұрлым тиімді болса, адамзат соғұрлым күрделі міндеттерді шеше алады.

Жас кәсіпкерлерге берген кеңесінде Маск күрделі формула ұсынбайды. Оның басты қағидасы қарапайым: адамдарға шын мәнінде пайдалы өнім немесе қызмет жасау керек. Компания дегеніміз — белгілі бір өнімді немесе қызметті жасау үшін біріккен адамдар тобы. Сондықтан кез келген бизнеске қарағанда ең алдымен оның өніміне, командасына және болашақта жақсара алу қабілетіне мән беру қажет. Нарықтағы шу, тренд пен хайп өтеді. Ал нақты мәселені шешетін өнім ғана ұзақ өмір сүреді.

Маск Tesla, SpaceX және xAI арасында табиғи жақындасу жүріп жатқанын да айтты. Сырт көзге бұл үш бөлек сала сияқты: электромобиль, ғарыш және жасанды интеллект. Алайда Маск оларды болашақ өркениеттің біртұтас инфрақұрылымы ретінде көреді. Tesla нақты әлемдегі жасанды интеллектті, робототехниканы, батарея мен күн энергиясын дамытады. SpaceX адамзатты ғарышқа шығарып, спутниктік байланыс арқылы Жердегі инфрақұрылымды кеңейтеді. Ал xAI интеллектуалды жүйелердің жаңа деңгейін қалыптастыруға бағытталған.

Starlink туралы айтқанда Маск оның басты ерекшелігін түсіндірді. Бұл — төменгі Жер орбитасында орналасқан мыңдаған спутниктен тұратын интернет жүйесі. Геостационарлық спутниктер шамамен 36 мың шақырым биіктікте болса, Starlink спутниктері 550 шақырым шамасында қозғалады. Осы айырмашылық интернеттің кідірісін азайтады. Сонымен қатар спутниктер бір-бірімен лазерлік байланыс арқылы жалғана алады. Бұл жердегі кабельдер үзілгенде немесе апат кезінде байланыс орнатуға мүмкіндік береді.

Дегенмен Маск Starlink-ті қалалық интернеттің толық баламасы ретінде көрсетпейді. Оның айтуынша, физика бұған мүмкіндік бермейді. Спутник қанша төмен орбитада жүрсе де, жақын орналасқан ұялы мұнаралармен немесе талшықты интернетпен толық бәсекелесе алмайды. Сондықтан Starlink-тің негізгі миссиясы — қаладағы провайдерлерді алмастыру емес, интернет жетпеген ауылдық, шалғай және төтенше жағдай аймақтарын қосу.

Сұхбаттағы ең көп талқыланған ойлардың бірі — болашақта жұмыс міндетті қажеттілік болудан қалуы мүмкін деген болжам. Масктың пікірінше, жасанды интеллект пен робототехника қарқынды дамыса, 10-20 жыл ішінде еңбекке деген көзқарас түбегейлі өзгереді. Адам жұмыс істегісі келсе, істейді. Істегісі келмесе, негізгі қажеттіліктерін AI мен роботтар қамтамасыз етуі мүмкін.

Ол мұны бақшада көкөніс өсірумен салыстырады: адам өзі өсіре алады, бірақ дүкеннен сатып алу әлдеқайда оңай. Болашақта еңбек те осындай ерікті әрекетке айналуы ықтимал. Бірақ бұл болжам жаңа сұрақтар тудырады. Егер жұмыс міндет болмай қалса, адамның қоғамдағы орны қалай анықталады? Табыс көзі не болады? Адам өзін немен дәлелдейді? Бұл сұрақтарға әзірге нақты жауап жоқ.

Маск ақша ұғымының өзі де өзгеруі мүмкін деп санайды. Оның түсіндіруінше, ақша — еңбекті бөлуге арналған дерекқор. Яғни ол адамдардың еңбегін, ресурсын, тауарлар мен қызметтерді үлестіруге көмектесетін жүйе. Егер жасанды интеллект пен роботтар негізгі қажеттіліктерді қамтамасыз ете алса, ақшаның қазіргі мағынасы әлсіреуі мүмкін. Мұндай жағдайда ең шынайы ресурс энергия болмақ. Өйткені энергияны заңмен көбейту мүмкін емес: оны өндіру, сақтау және пайдалы жұмысқа айналдыру керек.

Экономика туралы сөзінде Маск инфляция мен дефляцияны да қарапайым түсіндіреді. Ақша массасы тауарлар мен қызметтер өндірісінен жылдам өссе — инфляция болады. Ал өндіріс ақша массасынан жылдам өссе — дефляция пайда болады. Оның ойынша, жасанды интеллект әзірге өндірісті инфляцияны басатындай деңгейде арттырған жоқ. Бірақ алдағы жылдары AI мен робототехника тауарлар мен қызметтер көлемін күрт көбейтіп, дефляциялық әсер беруі мүмкін.

Маск симуляция теориясына да тоқталды. Ол мұны дәлелденген факт емес, ықтималдық ретінде қарастырады. Соңғы 50 жылда видеойындар қарапайым пиксельден фотореалистік әлемдерге жетті. Егер даму осы қарқынмен жалғасса, болашақта шынайылықтан ажырату қиын симуляциялар пайда болуы мүмкін. Ал ондай симуляциялар көп болса, біздің де сондай бір симуляцияда өмір сүру ықтималдығымыз жоққа шығарылмайды. Маск үшін бұл сенім мәселесі емес, технологиялық ықтималдықты рационалды бағалау.

Дін мен мораль туралы айтқанда ол қоғамның өміршеңдігі үшін ортақ этикалық қағидалар қажет екенін атап өтті. Маск мораль діни жүйеден тыс та өмір сүре алады деп есептейді. Бірақ діндердің көпшілігінде қоғамға пайдалы принциптер бар екенін мойындайды. Соның бірі — өзгеге өзіңе қалай қарағанын қаласаң, солай қарау. Оның ойынша, себепсіз зорлық-зомбылыққа құрылған өркениет ұзаққа бармайды.

Қазіргі әлемді көп адам дағдарыс кезеңі ретінде қабылдайды. Бірақ Маск тарихпен салыстырғанда бүгінгі адамзат әлдеқайда жақсы жағдайда өмір сүріп жатқанын еске салады. Бұрын оба, аштық, соғыс, қарапайым инфекциялар миллиондаған адамның өмірін жалмайтын. Антибиотик жоқ заманда жеңіл аурудың өзі өлімге әкелуі мүмкін еді. Бүгінде де мәселе аз емес, бірақ медицина, қауіпсіздік, білім, өмір ұзақтығы және технология тұрғысынан адамзат бұрын-соңды болмаған деңгейге жетті.

Маск халық санының азаюын адамзат алдындағы ең үлкен қауіптердің бірі деп санайды. Оның пікірінше, туу көрсеткіші төмендей берсе, ұзақ мерзімде бұл өркениетті әлсіретуі мүмкін. Ол бала мәселесіне тек демографиялық көрсеткіш ретінде қарамайды. Маск үшін бала — сананың жалғасуы, болашаққа берілетін мүмкіндік. Технология мен ғарыш туралы көп сөйлейтін адамның отбасы жайлы қарапайым әрі жылы сөйлеуі сұхбатқа ерекше адамдық реңк берді.

Білім туралы кеңесінде Маск колледжді жоққа шығармайды. Оның айтуынша, оқу орнының әлеуметтік мәні бар: адам өз қатарластарымен араласады, түрлі пән көреді, ойлау кеңістігін қалыптастырады. Бірақ дипломды абсолют құндылыққа айналдыру дұрыс емес. Жасанды интеллект дәуірінде адамның басты артықшылығы ақпарат жаттауда емес, оны түсіну, байланыстыру және нақты мәселе шешу қабілетінде болады.

Жасанды интеллект туралы сөзінде Маск ең алдымен шындық мәселесін көтереді. Оның пікірінше, AI шындыққа ұмтылуы керек. Егер жасанды интеллект жалған нәрсеге сенуге мәжбүр болса, қате қорытынды жасап, қауіпті шешім қабылдауы мүмкін. Ол AI үшін үш негізгі құндылықты атайды: шындық, сұлулық және қызығушылық. Шындық — дұрыс ойлау үшін, сұлулық — үйлесімділікті сезіну үшін, қызығушылық — әлемді түсінуге ұмтылу үшін қажет.

Маск болашақта фильмдер, видеойындар және цифрлық контенттің көп бөлігі жасанды интеллект арқылы жасалуы мүмкін екенін айтады. Тіпті нақты уақытта генерацияланатын фильмдер мен ойындар пайда болуы ықтимал. Бірақ адам тәжірибесінің орны бөлек. AI адамды сенімді түрде имитациялай алғанымен, адамның өмірден алған жарасы, эмоциясы, көзқарасы мен шынайы тәжірибесі жеке құндылық болып қала береді. Контент көбейген сайын, шынайылықтың бағасы артуы мүмкін.

Бұл сұхбаттың негізгі ойы мынаған саяды: технология адамзаттың тағдырын өздігінен жақсарта салмайды. Жасанды интеллект, роботтар, спутниктер, электромобильдер мен ғарыштық жобалар — бәрі құрал ғана. Оларды қандай құндылықпен қолданатынымыз маңызды. Маск болашаққа оптимизммен қарайды, бірақ қауіптерді де жоққа шығармайды. Егер AI шындықтан алыстаса, халық саны қысқарса, адамзат дұрыс сұрақ қою қабілетін жоғалтса, технологияның өзі жеткіліксіз болады.

Сондықтан бұл сұхбат тек Илон Масктың жобалары туралы емес. Бұл — адамзаттың келесі таңдауы туралы әңгіме. Біз қандай қоғам құрамыз? AI-ға қандай құндылық береміз? Еңбекті қалай түсінеміз? Отбасы мен сананың жалғастығын қалай сақтаймыз? Масктың ойынша, ең маңыздысы — пайдалы нәрсе жасау. Бірақ бұл пайданың өлшемі тек ақша емес. Кейде ең үлкен пайда — адамзаттың өз болашағын түсінуге бір қадам жақындауы.