Ибн Сина және эволюция: XI ғасыр философиясы қазіргі биологиямен қалай тоғысады?

Ғылыми-көпшілік ортада «Ибн Сина эволюцияны Дарвиннен сегіз ғасыр бұрын ашқан» деген пікір жиі кездеседі. Әдемі естіледі, ұлттық мақтаныш сезімін оятады. Алайда мұндай тұжырымға тарихи мәтіндер де, зерттеушінің өзі де негіз бермейді. Шынайы әңгіме әлдеқайда күрделі әрі қызықты.

«Тосын идея»: зерттеу шын мәнінде не туралы

Джон МакГиннис — Миссури университетінің (Сент-Луис) профессоры, ислам философиясы мен ғылым тарихының белгілі маманы. Ол Ибн Сина туралы Oxford University Press баспасынан шыққан монографияның авторы әрі «Китаб аш-Шифаның» «Физика» бөлімінің ағылшынша аудармашысы.

2025 жылы оның «A Crazy Idea: Ibn Sīnā on Hylomorphism, the Elements, Mixture and Evolutionary Processes» («Тосын идея: Ибн Сина гиломорфизм, элементтер, қоспа және эволюциялық процестер туралы») атты мақаласы Theoria философиялық журналында жарық көрді. Мақала Яри Каукуа мен Федор Беневич редакциялаған арнайы сан аясында дайындалған.

Зерттеу екі бөлек міндетті шешеді:

1. Тарихи міндет. Автор Ибн Синаның элементтер мен қоспа туралы бірегей теориясын өз дәуірінің контексінде талдайды. Бұл теория өзіне дейінгі аристотельшіл философтардың көзқарасын түбегейлі өзгертіп, кейін Батыстағы схоластар арасында қызу пікірталас тудырды.

2. Философиялық эксперимент. Мақаланың соңында автор өзі «тосын идея» деп атаған ойға барады: егер Ибн Сина дәстүрін ұстанатын бүгінгі философ эволюцияны қабылдаса, оның метафизикасы қисынды күйінде қала ма?

Демек, Ибн Сина мен эволюция арасындағы байланыс — XI ғасыр ғалымының өз гипотезасы емес, XXI ғасыр философының рационалды реконструкциясы. Ортағасырлық мәтіннен қазіргі генетиканы іздеу тарихнамада «прекурсоризм», яғни ізашар іздеушілік деп аталатын қателікке әкеледі. Ойшылды тек бүгінгі ғылымға қаншалықты ұқсайтынына қарап бағаласақ, оның өз дәуіріндегі нақты жетістігі көмескіленіп қалады.

Ибн Сина жүйесі: материя, форма және «мизаж»

МакГиннистің эволюциямен үйлесетін негізді Ибн Синадан табуы кездейсоқ емес. Оның түп-тамыры — Ибн Синаның Аристотель ілімін батыл қайта қарауында.

Аристотель дәстүрінде кез келген дене материя (мадда) мен субстанциялық форманың (сура) бірлігі саналады. Бұл ілім гиломорфизм деп аталады. Ғасырлар бойы философтарды бір жұмбақ мазалады: төрт элемент — от, ауа, су, жер — араласып минерал, өсімдік немесе жануар тінін түзгенде, элементтердің өздері қайда кетеді? Жойыла ма, әлде сақталып қала ма?

Ибн Сина бұған тосын жауап берді. Оның пікірінше, қоспада элементтердің субстанциялық формалары жойылмайды, нақты күйінде сақталады. Ал олардың сезімдік сапалары — ыстық, суық, ылғал, құрғақ — бір-бірін бәсеңдетіп, жаңа тепе-теңдікке келеді. Осы жаңа сапалық пропорция «мизаж» деп аталады.

Бұл шешімнің негізінде заттың мәні мен оның сапаларын қатаң ажырату жатыр. Бағдадтық философ Яхья ибн Адимен пікірталаста Ибн Сина бір нәрсе бір жағдайда субстанция, екіншісінде акциденция бола алмайтынын дәлелдеді. Мысалы, оттың ыстықтығы — оттың мәні емес, одан ажырамайтын қасиеті ғана.

Екінші маңызды қадам — себептілік туралы ілім. Ибн Сина бойынша физикалық процестер жаңа форманы тікелей тудыра алмайды. Олар тек «дайындаушы себеп» (муидд) ретінде материяны белгілі бір күйге бейімдейді. Материя тиісті бейімділікке (истидад) жеткенде, ол жоғарғы метафизикалық бастаудан — «Форма берушіден» (Уахиб ас-сувар) өзіне лайық форманы қабылдайды.

МакГиннис осыдан екі деңгейлі модель құрады:

• Жоғарғы, метафизикалық деңгей. Мұнда түрлердің мәндері — мысалы, А түрі мен В түрінің формалары — өзгеріссіз, тұрақты күйде тұрады.

• Төменгі, материалдық деңгей. Мұнда ағзаның мизажы орта әсері мен тұқым қуалайтын өзгерістер арқылы ұрпақтан-ұрпаққа біртіндеп ығысады. Белгілі бір шекке жеткенде материя А формасының орнына В формасын қабылдайды.

Эссенциализмге қарсы үш сын және Ибн Сина берер жауап

XX ғасырдың биология философиясында «эссенциализм эволюциямен сыйыспайды» деген көзқарас үстем болды. Оған эволюционист Эрнст Майрдың ықпалы зор: ол эссенциализмді табиғаттың артында өзгермейтін платондық «идеялар» тұр деп санайтын догма ретінде сипаттап, оны түрлердің өзгермейтіндігімен теңестірді. Сондықтан көп философ түрлерді ішкі мәні бар «табиғи тектер» емес, популяциялар немесе тарихи даралар ретінде қарастырды.

Соңғы жылдары бұл ортодоксия әлсіреп, биологиялық эссенциализм қайта жаңғыра бастады. МакГиннис осы пікірталасқа қосылып, Ибн Сина жүйесі эссенциализмге тағылатын үш негізгі сынды қалай еңсеретінін көрсетеді.

Бірінші сын: өзгергіштік. Сыншылар былай дейді: егер бір түрдің даралары ортақ мәнге ие болса, бәрі бірдей болар еді, ал эволюцияға айырмашылық керек. Ибн Сина үшін бұл қайшылық емес. Түрдің мәні барлық дарада бірдей, бірақ әр дараның мизажы — элементтер пропорциясы мен материалдық күйі — әртүрлі. Ибн Сина мен кейінірек Насир ад-Дин ат-Туси атап өткендей, түрлер саны шектеулі болғанымен, сапалардың вариациясы шексіз. Ал материалдық бейімділіктердің ата-анадан балаға берілетіні Ибн Синаның медициналық еңбектерінде де көрініс тапқан.

Екінші сын: бір түр екіншісіне қалай айналады? Егер мән өзгермейтін болса, жаңа түр қайдан шығады? МакГиннистің жауабы: эволюция барысында мәннің өзі өзгермейді. Өзгеретіні — ұрпақтар бойы жинақталатын материалдық қоспа мен оның бейімділігі. Орта факторлары дайындаушы себеп ретінде популяцияның материалдық құрылымын біртіндеп өзгертеді. Өзгеріс бұрынғы форманы ұстап тұру шегінен асқанда, материя жаңа түрдің формасын қабылдайды. Осылайша мәннің тұрақтылығы мен тіршіліктің тарихи өзгерісі бір-біріне қайшы келмейді.

Үшінші сын: түрлер шекарасы. Эволюцияда өтпелі формалар көп болғандықтан, түрлер арасына нақты шекара сызу қиын. Мұнда МакГиннис Ибн Синаның эмпирикалық танымның шектеулілігі туралы ойына сүйенеді. Ибн Сина бойынша біз заттың ішкі формасын тікелей көре алмаймыз, тек оның сыртқы белгілерін тіркейміз. Демек, бақылауда түрлер шекарасының бұлыңғыр көрінуі бұл жүйе үшін күтпеген нәрсе емес.

Дегенмен бұл жерде бір сұрақ ашық қалады. Егер ағзалардың сыртқы белгілері үздіксіз өзгерсе, ал ішкі мәнді өлшей алмасақ, нақты ағзаны белгілі бір түрге іс жүзінде қалай жатқызамыз? Бұл — нео-авиценналық тәсіл әлі толық шешпеген мәселе.

Дарвин нені ашты және «болмыс сатысы» неге эволюция емес

Дарвиннің 1859 жылғы «Түрлердің шығу тегі» еңбегіндегі төңкеріс «табиғатта өзгеріс бар» деген жалпы ойда емес. Оның басты үлесі — өзгерістің нақты механизмін, табиғи сұрыпталуды түсіндіруі. Бұл түсіндірме төрт алғышартқа сүйенеді:

1. Популяциядағы даралар арасында үнемі айырмашылық болады.

2. Сол айырмашылықтардың бір бөлігі тұқым қуалайды.

3. Ресурс шектеулі ортада пайдалы белгісі бар даралардың тірі қалып, ұрпақ қалдыру мүмкіндігі жоғары.

4. Пайдалы белгілер ұрпақтар бойы жинақталып, ортақ арғы тектен жаңа түрлер тармақталып шығады.

Мұсылман ғалымдарының табиғат туралы жазбалары да жиі еске алынады. IX ғасырда Басрада өмір сүрген әл-Жахиз жеті томдық «Жануарлар кітабында» қоректік тізбекті, тіршілік үшін күресті және климаттың жануарларға әсерін сипаттаған. Әл-Масуди, «Тазалық бауырластары» (Ихуан ас-Сафа), Ибн Мискауайх, кейінірек Жалаладдин Руми жаратылыстың минералдан өсімдікке, одан жануар мен адамға қарай сатылай көтерілуін баяндаған.

Ибн Синаның өзі де «Китаб аш-Шифа» энциклопедиясындағы «Жануарлар кітабында» анатомия мен ұрпақ жалғастыруды терең зерттеген. «Су тасқындары туралы» трактатында ол апаттардан кейін тіршіліктің элементтер қоспасынан өздігінен пайда болу мүмкіндігін талқылаған.

Алайда бұлардың бірі де дарвиндік эволюция емес. Бұл ойшылдар «болмыс сатысы» (лат. scala naturae) парадигмасында ойлады. Минерал, өсімдік, жануар мен адам арасындағы сатылы байланыс — бір түрдің екіншісіне биологиялық жолмен айналуы емес, ғарыштық кемелдену иерархиясы. Классикалық философтар жеке даралар туып-өлетінін мойындағанмен, түрлердің өзі мәңгі әрі өзгермейді деп санаған.

Төмендегі кесте үш көзқарастың айырмашылығын жинақтайды:

«Дарвиннен бұрын ашты» деу үшін не дәлел керек?

Ғылым тарихында бір жаңалықтың авторын қайта қарау өте қатаң талаптарға бағынады. «Ибн Сина эволюцияны Дарвиннен бұрын ашты» деген тезисті дәлелдеу үшін кемінде үш деңгейдегі дәлел қажет болар еді.

Біріншісі — түпнұсқа мәтін. Ибн Синаның өз еңбектерінен — «Китаб аш-Шифа», «әл-Ишарат уат-танбихат» немесе «Данишнама-и Алаи» — түрлердің ұрпақтар бойы өзгеруін, ортақ ата-тектен тарауын және оның табиғи механизмін жүйелі түсіндірген үзінділер табылуы керек. Қазіргі авиценнатануда мұндай үзінділер белгілі емес.

Екіншісі — терминдердің адал аудармасы. Ортағасырлық ұғымдарды бүгінгі биология тіліне жасанды түрде аударуға болмайды. Мәселен, истихала (элементтердің сапалық айналымы), тауаллуд (тіршіліктің өздігінен пайда болуы) немесе мизаж сөздерін «мутация» не «түр түзілу» деп беру — тарихи бұрмалау. Мұндай үзінділер Ибн Синаның түрлік формалардың мәңгілігі туралы ілімімен және оның ізбасарлары мен сыншыларының пікірлерімен салыстырылуы тиіс.

Үшіншісі — мамандар консенсусы. Аударма мен түсіндірме ислам философиясы тарихшыларының сыни талдауынан өтуі керек. Ал «Ибн Сина Дарвинге ықпал етті» деу үшін идеялардың ұқсастығы жеткіліксіз: XI ғасырдағы араб трактатынан XIX ғасырдағы британ натуралисіне дейінгі құжатталған жол — аудармалар, сілтемелер, кітапхана жазбалары — көрсетілуі қажет.

Ескі философиялық жүйені кейінгі ғылыми теориямен логикалық тұрғыдан үйлестіруге болады деген дәлел сол теорияның бұрын ашылғанын білдірмейді.

МакГиннистің зерттеуі Ибн Синаға ол жасамаған жаңалықты таңбайды. Оның мәні басқада: XI ғасыр ойшылының гиломорфизм, мизаж және дайындаушы себептер туралы ілімі бүгінгі биология философиясының өзекті сұрағына — мән мен эволюцияның арақатынасына — жауап іздеуге жарайтын тірі интеллектуалдық ресурс екенін көрсетеді.

Мұндай көзқарас Ибн Сина мұрасын кішірейтпейді, керісінше лайықты бағалайды. Ол «бәрін бірінші кім ашты» деген жарыстан гөрі, мың жыл бұрынғы ойдың бүгінгі ғылыми пікірталасқа әлі де үн қоса алатынына назар аударады. Ал ашық қалған сұрақтар — мысалы, түрлер шекарасын қалай анықтау — бұл диалогтың әлі аяқталмағанын білдіреді.

Дереккөздер

• McGinnis, J. A Crazy Idea: Ibn Sīnā on Hylomorphism, the Elements, Mixture and Evolutionary Processes. Theoria, 2025. — PhilPeople: Jon McGinnis жарияланымдары

• Jon McGinnis — University of Toronto, Centre for Medieval Studies