Нейрожелілер әйелдерді емдеуді неге қиындатып жіберді?

Кейінгі жылдары медицина әлемінде жасанды интеллектке (ЖИ) деген сенім артып, ол әйелдер денсаулығындағы кез келген мәселені шеше алатын «сиқырлы таяқша» ретінде дәріптеліп жүр. Дербес диагноз қою, аурудың алдын алу және жекелеген мәліметтер жинау – мұның бәрі болашақтың мінсіз медицинасы болып көрінетіні рас. Алайда, npj Women’s Health ғылыми журналында жарияланған жаңа зерттеу (авторлары: А. Кляйнхеренбринк, Р. Радхакришнан және т.б.) бұл технологиялық бумның артында үлкен жүйелік қауіптер жасырынып жатқанын ескертеді.

Медициналық зерттеулердегі басты проблемалардың бірі – гендерлік және жыныстық ерекшеліктерді тек "еркек" және "әйел" деп екіге бөліп қарастыру. Ғалымдардың айтуынша, адам ағзасы биологиялық, әлеуметтік, мәдени, тіпті нәсілдік факторлардың өзара күрделі байланысынан тұрады. Мәселен, АҚШ-тың Ұлттық денсаулық сақтау институттарының (NIH) саясаты зерттеулерде тек осы екі жынысқа ғана басымдық береді. Бұл ескірген көзқарас трансгендер, интерсекс және басқа да топтардың денсаулығына қатысты мәселелерді назардан тыс қалдырады. Ал жасанды интеллект алгоритмдері осындай шектеулі, бинарлы (екілік) деректер базасында оқытылатындықтан, технология ескі қателіктер мен кемсітушіліктерді қайталап қана қоймай, оны жүйелі түрде заңдастырып жібереді.

Жасанды интеллектінің мүмкіндігі жиі асыра бағаланады. Мақала авторлары атап өткендей, алгоритмдер көп жағдайда дерттің нақты себеп-салдарлық байланысын түсінуге емес, тек үстірт болжамдық дәлдікке ғана бағытталған. Оған қоса, қоғамда ЖИ шешімдері мінсіз әрі "объективті" деген жаңсақ пікір қалыптасқан. Соның салдарынан ғылыми негізі әлсіз деректердің өзі ақиқат ретінде қабылданып, әлеуметтік теңсіздіктерді одан сайын ушықтырып жатыр. Инновациялық шу (хайп) нақты медициналық проблемаларды шешудің орнына, оларды бүркемелеп тастауда.

Тағы бір өзекті мәселе – әйелдерге арналған түрлі медициналық қосымшалар (FemTech) мен трекерлердің әрекеті. Зерттеушілердің пікірінше, бұл қосымшалардың көбі адамды үздіксіз бақылауға және оның ең интимді мәліметтерін жинауға негізделген. Мәселен, жекеменшік компаниялар пайдаланушылардың мінез-құлқы мен денсаулығы туралы ақпаратты жинап, оны оңай табыс көзіне айналдырады. Сонымен қатар, үздіксіз "өзін-өзі бақылау" әйелдердің психологиялық жағдайына кері әсер етіп, денсаулық үшін жауапкершілікті тек науқастың өзіне артып қояды. Бұған қоса, "Қоғамдық игілікке арналған ЖИ" деген желеумен дамушы елдердің тұрғындарынан жаппай деректер жиналатын "Жаһандық Оңтүстік" феномені де белең алып келеді. Бірақ бұл әрекеттер сол аймақтардағы нақты денсаулық сақтау проблемаларын шешуге ешқандай көмегін тигізбейді.

Кляйнхеренбринк бастаған ғалымдар тобының тұжырымы мынадай: технология өздігінен денсаулық сақтау саласындағы теңсіздікті түзете алмайды. Бұл үшін терең әлеуметтік және құрылымдық өзгерістер қажет. Жасанды интеллект алгоритмдерін жасау кезінде тек "бұл базада кімдер бар?" деген сұрақпен шектелмей, "олар бұл базаға қалай және не үшін кірді?" деген мәселеге баса назар аудару керек. Инновация шынайы өмірмен, қауымдастықтардың қажеттіліктерімен үндескенде ғана медицинада нақты прогресс болады. Әйтпесе, ЖИ тек ескі теңсіздіктерді жасыратын көз жауын алатын жаңа жылтырақ бүркеме болып қала бермек.