Банк жабылса, ақшаңыз күйіп кете ме? Депозитті қорғаудың ең маңызды ережесі

Қаржы нарығы қателікті кешірмейді. Біз сенім артып, маңдай термен тапқан қаражатымызды сақтап отырған банктердің де арагідік банкротқа ұшырап тұратыны – өмірдің заңдылығы. «Ертең банк жабылып қалса, ақшамыздың күйі не болады?» деген заңды сұрақ кез келген салымшының көкейінде тұратыны анық. Дегенмен, дүрбелеңге түсудің қажеті жоқ. Қазақстанда салымшылардың құқығы заңмен қорғалған, бастысы – сол қорғаныс тетіктерінің шегін білу.

Еліміздің қаржы жүйесінің тарихына көз жүгіртсек, соңғы 26 жыл ішінде 11 банк нарықтан кеткен екен. Бірақ оларға қаржысын сеніп тапсырған халық тақырға отырып қалған жоқ. Осы уақытқа дейін Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қоры 420 мыңнан астам адамның ақшасын қайтарып берген. Ресми мәліметтерге сүйенсек, бүгінде елдегі халыққа тиесілі шоттардың 99,8%-і толық қорғалған. Тек ірі сома сақтайтын 0,2% салымшы ғана белгілі бір деңгейде «қауіп аймағында» тұр.

Ендеше, «жаман айтпай, жақсы жоқ», күні ертең банкіңіз лицензиясынан айырылса, ақшаңызды қайтарудың мемлекет бекіткен лимиттері қандай?

Банк құлаған жағдайда мемлекет салымшының бүкіл қаржысын емес, тек заңда көрсетілген нақты соманы ғана қайтарады:

• 20 млн теңге – ұлттық валютадағы жинақ (сберегательный) депозиттерге берілетін ең жоғарғы лимит (бұл – ақшаны мерзімінен бұрын алуға болмайтын шоттар).

• 10 млн теңге – теңгедегі кәдімгі депозиттерге, төлем карталары мен қарапайым ағымдағы шоттарға бекітілген шек.

• 5 млн теңге – доллар, еуро немесе кез келген басқа шетел валютасындағы шоттарға берілетін кепілдік.

Осы тұста мықтап ескеретін бір жайт бар: бұл лимиттер әрбір депозитке жеке-жеке емес, бір банктегі бір адамның атына беріледі. Мәселен, сіздің бір банктегі кәдімгі депозитіңізде 12 миллион теңге жатса, мекеме жабылған жағдайда мемлекет сізге соның 10 миллионын ғана қайтарады. Қалған 2 миллион теңге күйіп кетпесе де, оны қайтарып алу үшін банктің мүлкі сатылып, таратылғанша ұзақ уақыт кезек күтуге тура келеді.

Егер сіздің бір банкте бірнеше түрлі шотыңыз болса, мемлекет бәрібір ең көп дегенде 20 миллион теңгені ғана қайтарады (егер олардың ішінде теңгелік жинақ депозиті болса). Ал егер жинақ депозитіңіз болмай, тек кәдімгі теңгелік және валюталық шоттарыңыз қатар тұрса, ең жоғарғы өтемақы 15 миллион теңгеден аспайды.

Қолда 35 миллион теңге болса, оны қалай сақтау керек?

Қаржылық сауаты бар адам ірі соманы ешқашан бір ғана қаржы ұйымына сеніп тапсырмайды. Айталық, жылжымайтын мүлік сатып, қолыңызға 35 миллион теңге түсті делік. Ақшаңызды форс-мажорлық жағдайлардан 100% қорғап қалу үшін оны әртүрлі банкке бөліп орналастыру қажет:

1. Бірінші банкке: 20 млн теңге (қатаң шарттары бар жинақ депозитіне).

2. Екінші банкке: 10 млн теңге (кәдімгі депозит түрінде).

3. Үшінші банкке: 5 млн теңге (кез келген басқа шотқа немесе шетел валютасына).

Тек осы алгоритмді сақтағанда ғана сіздің 35 миллион теңгеңіздің әрбір тиыны заң аясында толық қорғалады. Айта кетейік, қазіргі таңда бұл кепілдік жүйесіне елдегі 21 банк түгелдей қатысады.

Тағы бір маңызды деталь: мемлекет беретін кепілдік тек негізгі қарызға ғана емес, үстіне қосылған сыйақы пайыздарына да жүреді. Бірақ жалпы жиынтық сома жоғарыда аталған шекті лимиттерден асып кетпеуі шарт.

Уайымдауға негіз жоқ. Банк банкрот болған күннің өзінде мемлекет 20 жұмыс күнінен кешіктірмей ақшаны қайтара бастауға міндетті. Бұған кезінде жабылып қалған AsiaCredit Bank пен Capital Bank салымшыларының тәжірибесі нақты дәлел бола алады – ол кезде төлемдер небәрі 6–8 күннің ішінде басталған еді. Бастысы – инвестицияның алтын ережесін естен шығармау: «Барлық жұмыртқаны бір себетке салмаңыз». Осы қағидаға сүйенсеңіз, қаржыңыз әрдайым қауіпсіздікте болады.

Басты бетке шығаруға арналған тақырып нұсқалары:

• Депозиттегі ақшаңыз қаншалықты қауіпсіз: Жинақты 100% қорғаудың заңды жолдары

• Банк жабылса, ақшаңыз күйіп кете ме? Депозитті қорғаудың маңызды ережелері

• «Жұмыртқаны бір себетке салмаңыз»: Миллиондаған қаражатты банкте қалай дұрыс сақтау керек?

Дереккөз: «ҚАРЖЫЛЫҚ САУАТ»