Ауғанстан қазақ астығына жіпсіз байланған

Ауғанстанда нан – күнделікті тағам ғана емес, өмір сүрудің негізгі көзі. Алайда елдің ішкі өндірісі халықты толық асырауға қауқарсыз. Осы олқылықтың орнын толтырып, ауған жұртын ашаршылықтан сақтап отырған басты серіктес – Қазақстан. Бүгінде Ауғанстанға сырттан келетін бидай мен ұнның 70 пайыздан астамы қазақ даласында өскен. Бұл нарықтың өзіндік ерекшеліктері, саудадағы «жазылмаған» заңдылықтар мен геосаяси түйткілдер туралы Ауғанстанның Қазақстандағы Сауда-өнеркәсіп палатасының өкілі Атай Олфатуллах inbusiness.kz -ке берген сұхбатында айтып берді.

38-41 миллион халқы бар Ауғанстан – аймақтағы ең ірі астық импорттаушылардың бірі. Бұл елде жан басына шаққанда жылына 150-180 келі бидай тұтынылады. Яғни, елдің астыққа деген жалпы сұранысы жылына 7 миллион тоннаға жуықтайды.

Алайда ауған шаруаларының егіні жауын-шашынға тікелей тәуелді болғандықтан, ішкі өнім көлемі 3,5-5,5 миллион тоннадан аса алмайды. Қуаңшылық жылдары бұл көрсеткіш тіпті 4 миллион тоннаға да жетпей қалады. Сондықтан ел үкіметі жыл сайын 1,5-3 миллион тонна бидай мен ұнды сырттан тасуға мәжбүр.

Бұл тұста Қазақстан Ауғанстан үшін нөмірі бірінші астық жеткізуші мемлекетке айналып отыр. Еліміз жыл сайын ауған нарығына 1-2 миллион тонна өнім жөнелтеді. Кей маусымдарда жалпы импорттың 70 пайызына дейін қазақстандық бидайдың үлесіне тиеді. Ауған диірмендері әсіресе Қазақстанның 3 және 4-сыныпты бидайын құрамындағы желімшенің (глютен) жоғары болуына байланысты ерекше бағалайды.

Нарықтағы бәсекелестерге келсек, бұрын маңызды транзиттік дәліз болған Пәкістанмен шекара қазір саяси шиеленістерге байланысты жабық тұр. Ресей бидайының үлесі арзан бағасының есебінен біртіндеп өсіп келе жатқанымен, олар тауарды негізінен Қазақстан мен Өзбекстан арқылы тасымалдауға тәуелді. Ал нағыз бәсекелес – Өзбекстан. Көрші ел соңғы жылдары Ауғанстанның солтүстік аймақтарына ұн мен өңделген өнімдерді белсенді түрде экспорттап, логистика құны жағынан айтарлықтай артықшылыққа ие болып отыр.

Бір қызығы, Қазақстаннан астық таситындардың басым көпшілігі – Қазақстан азаматтығын немесе ықтиярхатын алған ауғандық трейдерлер. Бұл нарықтың басты ерекшелігі – мұнда қағаз жүзіндегі ресми келісімшарттар жұмыс істемейді. Сауда-саттық тек ауызша уағдаластық пен өзара сенімге негізделген, тіпті тауарлар бөліп төлеу шартымен де беріле береді.

Дәл осы «жазылмаған» заңдар қазақстандық компаниялар үшін өте үлкен тәуекел саналады. Сол себепті отандық кәсіпкерлер бұл нарыққа тікелей кіруге жүрексінеді. Сонымен қатар, «Азық-түлік келісімшарт корпорациясының» бағасы жеке трейдерлермен салыстырғанда үнемі жоғары болатындықтан, ауған компаниялары олармен де тікелей жұмыс істей алмайды. Трейдерлер астықты негізінен Қазақстанның солтүстігіндегі жеке шаруашылықтардан тікелей сатып алуды жөн көреді.

Астық тасымалына ҚТЖ тарифтерінің өсуі белгілі бір деңгейде әсер еткенімен, экспортты тоқтатқан жоқ. Егер Өзбекстан шекарасында кептеліс болмаса, Сарыағаштан Хайратонға дейін пойыз жеті күнде жетеді. Алайда ауған халқының экономикалық жағдайының нашарлауы трейдерлер мен экспорттаушылардың табысын айтарлықтай азайтып отыр.

Ауқымды геосаяси жобаларға келсек, Қазақстанның Ауғанстанда теміржол салуға құятын 500 миллион долларлық инвестициясы әзірге тек жоспар күйінде. Ал Ауғанстан арқылы Пәкістан мен Үнді мұхитына шығу транзиті тіпті шындыққа жанаспайтын, тек қағаз жүзіндегі елес саналады. Себебі Ауғанстан мен Пәкістан шекарасындағы тарихи түйткілдер бұл жобалардың жүзеге асуына үлкен кедергі. Мамандардың пікірінше, Қазақстан үшін теңізге шығудың ең тиімді әрі сенімді бағыты – Иран дәлізі.

Былтыр қазақстан делегациясы Ауғанстанға барып, 140 миллион доллардың келісіміне қол қойған еді. Алайда елде ресми үкімет пен парламенттің болмауына байланысты бұл уағдаластықтар тек саяси деңгейде қалып қойған. Қазір Ауғанстанда жұмыс істеп жатқан бірде-бір ірі қазақстандық компания жоқ.

Дегенмен, Қазақстанның гуманитарлық көмегі ауған жұрты үшін аса маңызды. KazAid арқылы жіберілетін азық-түліктің нақты мұқтаж жандарға толық жететініне күдік болғанымен, Пәкістанмен шекара жабылып, дәрі-дәрмек пен тамақ тапшылығы сезілген осынау қиын-қыстау кезеңде Қазақстанның қолдауы ауған елі үшін өмірлік маңызы бар тірекке айналып отыр.