«Әлемдегі ең бағаланбаған ел»: Джо Хаттабтың Қазақстан туралы фильмі не көрсетті

Джо Хаттаб — Иорданияда туып, Сауд Арабиясында өсіп, қазір Дубайда тұратын режиссёр. 2016 жылы корпоративтік жұмысын тастап, қолындағы жинағымен Азияға аттанған. Содан бері оның камерасы Бангладештің кеме сүрлейтін жағалауларынан бастап Сібірдің қақаған аязына, Солтүстік Кореяның көшелерінен Пәкістан тауларына дейін жеткен. Барлық платформадағы аудиториясы 44 миллионға жуық.

Қазақстандық бөлігін ұйымдастырған — travel-блогер Дастан Мұхамедрахим (ByDastann). Фильмнің өзінде де ол «біздің елді әлемге көрсеткім келеді» деген оймен жүрген жергілікті серік ретінде көрінеді. Түсірілім маусым айында басталып, тизерлер мен қысқа видеолар әлеуметтік желіде бірнеше апта бойы талқыланды.

Маршрут: Алатау бөктерінен Байқоңырға дейін

Фильм Алматыдан басталады. Әуежайда ұлттық киім киген қыздар күтіп алады, дастарханға шақырады — қонақжайлылық сахнасы фильмнің кіріспесі ретінде жұмыс істейді.

Одан кейін топ тауға көтеріліп, бүркітшілермен бір күн өткізеді. Бұл — фильмнің эмоционалдық жағынан ең күшті бөлігі. Бүркітші ұрғашы бүркіттің неге күштірек екенін, аңға неге солар үйретілетінін түсіндіреді; құстың бір күні қайта далаға ұшып кетуі мүмкін екені, яғни бұл байланыстың уақытша екені айтылады. Қатар киіз үй тігу процесі көрсетіледі: керегенің бекітілуі, қой жүнінен жасалған киіздің жазда салқын, қыста жылы ұстайтыны.

Бұдан соң Алматы маңындағы көл — сипаттамасына қарағанда, жер сілкінісінен кейін су астында қалған орманы бар Қайыңды — түсіріледі. Келесі нүкте — Маңғыстау. Фильмде бұл аймақ «Марс» деп аталады: ежелгі мұхит кеткен жерде қалған қатпарлар, Бозжыра сынды жарқабақтар. Соңғы аялдама — Астана мен Байқоңыр.

Астана: болашақ туралы бөлім

Астана бөлігі фильмнің тональдігін толық өзгертеді. Мұнда бүркіт те, киіз үй де жоқ — оның орнына деректер орталықтары, стартаптар және жасанды интеллект туралы әңгіме.

Фильмде айтылатын тезистер:

• Қазақстан — уран өндіру бойынша әлемдегі бірінші ел, ал уран қазір AI-дың энергияға деген сұранысымен тікелей байланысты ресурс;

• alem.ai — жасанды интеллектіге арналған орталық, ішінде AI мұражайы, роботтехника зертханасы, балаларға арналған кеңістік, 1000 студентке есептелген тәулік бойы ашық оқу орны;

• Astana Hub — өңірдегі ең ірі инновациялық орталық, авторлар оны «Еуразияның ортасындағы шағын Кремний алқабы» деп сипаттайды;

• Higgsfield AI — мәтіннен видео генерациялайтын, құны 1,3 миллиард долларға бағаланған қазақстандық стартап. Фильмде оның командасының орташа жасы 24–25 екені, кейбірінің университет дипломы жоқ екені және ірі технологиялық компаниялардың сатып алу ұсынысынан бас тартқаны айтылады;

• сандық сервистер, Data Center Valley жобасы, цифрлық көшпенді визасы мен e-residency бағдарламалары.

Мұнда фильм тілі жарнамалық сипатқа ауысады: көрсеткіштер экрандағы адамдардың аузымен беріледі, тәуелсіз дереккөзге сілтеме жоқ. Журналистік тұрғыдан бұл — фильмнің ең әлсіз бөлігі, бірақ имидждік тұрғыдан ең тиімдісі.

Байқоңыр: тарихтың салмағы

Фильмнің шарықтау шегі — Байқоңыр. Топ зымыран құрастыру цехына, «Союз-5»-ке бейімделген старт алаңына, жер астындағы эвакуация тоннельдеріне және басқару бөлмелеріне кіреді.

Ең әсерлісі — «Буран» бағдарламасының қалдықтары. 1988 жылы бір рет қана ұшқан кеме мен оны көтеруге арналған «Энергия-М» зымыраны ангарда сол қалпында тұр. Фильмде бұл кеңістік «уақыт КСРО құлаған күні тоқтап қалған жер» ретінде беріледі — және бұл метафора артық емес: басқару пульттері, тоннельдер, алып қақпалар түгел тасталған күйде.

Бұл жерде фильм ең маңызды тарихи фактіні де қозғайды: КСРО ыдырағанда Қазақстанда әлемдегі төртінші ядролық арсенал қалды — мыңнан астам оқтұмсық. Жаңа тәуелсіз мемлекет одан халықаралық келісімдер арқылы толық бас тартты. Хаттаб үшін бұл — фильмнің моральдық өзегі; қазақстандық көрермен үшін — таныс, бірақ сырттан айтылғанда басқаша естілетін дерек.

Неге маңызды

Мұндай фильмнің құны жарнама бюджетімен өлшенбейді. Бірінші себеп — аудитория географиясы. Хаттабтың негізгі көрермені — араб тілді әлем: Парсы шығанағы елдері, Египет, Иордания, Магриб. Бұл — Қазақстанның туристік және инвестициялық коммуникациясында жүйелі түрде игерілмеген нарық. Мемлекеттік науқандар әдетте ағылшын және орыс тіліне бағытталады.

Екінші себеп — жанр. Бұл — жарнамалық роликтен гөрі саяхат деректі фильмі. Көрермен оны сенімдірек қабылдайды, өйткені баяндау бірінші жақтан жүреді, кейіпкерлер жергілікті адамдар, ал камера алдын ала жазылған мәтінді емес, реакцияны түсіреді.

Үшінші себеп — нарратив құрылымы. Фильм Қазақстанды екі полюс арқылы құрастырады: бір жағында дала, бүркіт, киіз үй, көшпелі мұра; екінші жағында уран, спутник, AI, e-government. Бұл — соңғы жылдары мемлекеттік коммуникация ұсынып келе жатқан «дәстүр + технология» формуласының дәл өзі. Айырмашылығы: бұл жолы оны шетелдік автор өз атынан айтады, ал ол — әлдеқайда әсерлі.

Бірақ бір ескертпе

Фильмнің қалыптастыратын бейнесі — сұрыпталған бейне. Мұнда өңірлік теңсіздік те, экологиялық мәселелер де, Маңғыстау мен Алматы арасындағы инфрақұрылым айырмасы да жоқ. Экрандағы сандар — экрандағы адамдардың сөзі; олардың бірқатары тексеруді қажет етеді. Бұл — Хаттабқа қойылатын кінә емес, жанрдың табиғаты: саяхат деректі фильмі ешқашан аудит бола алмайды.

Дұрыс оқылым мынау болар еді: фильм — Қазақстан туралы қорытынды емес, Қазақстанға деген қызығушылықтың басталу нүктесі. Ол ашқан есікті кім, немен толтыратыны — қазақстандық медиа мен туристік саланың жауапкершілігі.

Фильм Джо Хаттабтың YouTube арнасында жарияланған. Қазақстандық бөлігі Дастан Мұхамедрахиммен (ByDastann) бірлесіп түсірілді.