Қатерлі ісіктің емі жойылуы мүмкін: Адамзат гүлді өсімдіктердің бестен бір бөлігінен айырылғалы тұр

Адамзаттың табиғатқа тигізген орасан зор зиянының салдарынан жер бетіндегі гүлді өсімдіктердің 20 пайыздан астамы, яғни олардың тұтас эволюциялық тарихы жойылып кету алдында тұр. Халықаралық ғалымдар тобының бұл мәлімдемесі жай ғана табиғатты қорғау ұраны емес — болашақ дәрі-дәрмектерден, жаңа ауылшаруашылық дақылдарынан және өмірлік маңызы бар ресурстардан айырылу қаупі.

Беделді Science журналында жарияланған зерттеу — гүлді өсімдіктерге төнген қауіпті бағалау үшін EDGE (Эволюциялық бірегейлік және жаһандық жойылу қаупі) әдістемесін қолданған алғашқы ауқымды жұмыс.

EDGE әдісі дегеніміз не?

Әдісті 2007 жылы Лондон зоологиялық қоғамы жануарлардың ең осал түрлерін анықтау үшін жасап шығарған. Ол өсімдіктің немесе жануардың қаншалықты сирек кездесетінін ғана емес, оның эволюциялық тұрғыдан қаншалықты бірегей екенін (басқа туыстарының жоқтығын) есептейді. Экожүйедегі рөлі орасан зор болғанына қарамастан, гүлді өсімдіктер осы уақытқа дейін бұл әдіспен зерттелмеген екен.

Кью Корольдік ботаникалық бақтарының эволюциялық биологы, зерттеудің жетекші авторы Феликс Форесттің айтуынша, бұл талдау назардан тыс қалып келген, бірақ жер бетіндегі тіршілік үшін аса маңызды бірегей өсімдіктерді анықтауға мүмкіндік берді.

Ғалымдардың есебінше, гүлді өсімдіктердің бүкіл эволюциялық тарихының 21,2 пайызы жойылу қаупінде. Ғылымға белгілі 335 497 түрдің ішінен 9 945 өсімдік (шамамен 3%) ресми түрде EDGE мәртебесін алды. Яғни, олар әрі бірегей, әрі жаһандық деңгейде жойылу алдында тұр деген сөз.

Олардың ішінде бізге жақсы таныс түрлер де бар:

Кәдімгі табиғи ваниль алынатын жапырақты ваниль (Vanilla planifolia);

Әлемдегі ең кішкентай тұңғиық (кувшинка) – Nymphaea thermarum;

Гүлдеген кездегі өткір иісіне бола «мәйіт гүлі» атанған алып аморфофаллус (Amorphophallus titanum).

Сондай-ақ, тек Сейшель аралдарында ғана өсетін медузагина (Medusagyne oppositifolia) және өз тегінің жалғыз тірі өкілі саналатын Hondurodendron urceolatum ағашы сияқты көпшілік біле бермейтін бірегей түрлер де осы тізімге енді.

Ғалымдар бұл өсімдіктердің құндылығы тек олардың сиректігінде емес екенін қатаң ескертеді. Олардың көбісінің қазіргі заманда жақын туыстары жоқ, яғни эволюциялық шежіренің жеке дара бұтақтары саналады. Олардың жойылуы — миллиондаған жылдық эволюцияның ізім-ғайым жоғалуы.

«Тіршілік ағашындағы осындай терең бір бұтақтың үзілуі — қатерлі ісікке (ракқа) қарсы болашақ дәріні, жаңа антибиотикті немесе енді ешқашан қайта ашылмайтын биологиялық белсенді қосылыстарды біржола жоғалтумен тең», — дейді Кью ботаникалық бақтарының ботанигі Матильда Браун.

Зерттеушілердің мәліметінше, қазірдің өзінде өсімдіктердің бестен екі бөлігі жойылу қаупінде тұр. Одан да қорқыныштысы — ғылымға әлі ашылмаған, беймәлім өсімдіктердің 75 пайызы да осындай қауіптің алдында болуы мүмкін. Ғалымдар табиғатты қорғау ұйымдарын қаржыны дұрыс бөліп, дәл осы эволюциялық мұраны сақтап қалуға шұғыл кірісуге шақырады.