Жер бетінде 4-ақ миллиард адам қалуы керек пе? Ғалымдардың мәлімдемесі

Жер шарының тынысын тарылтпай, табиғатпен үйлесімде өмір сүрудің амалы бар ма? Жаңа зерттеу авторлары осындай сұраққа шошырлық, бірақ ойланарлық жауап беріп отыр. Ғалымдардың пікірінше, 2200 жылға қарай адамзат популяциясын қазіргі 8 миллиардтан 4 миллиардқа дейін азайту қажет. Алғашқыда мұндай ұсыныс адам төзгісіз қатыгездік немесе нағыз эко-геноцид сияқты естілуі мүмкін. Алайда сарапшылар өз идеясын адамзатқа қарсы емес, керісінше, адам мүддесін қорғайтын стратегия деп атайды. Ендеше мамандардың уәжіне үңіліп көрейік.

«Sustainable Development» журналында жарияланған ғылыми еңбектің тұжырымдамасы айқын көрсетілген. Халық санының өсуін байыппен тоқтату, оны кері қайтару және жан басына шаққандағы тұтыну әсерін азайту табиғатты да, адамды да сақтап қалудың басты жолы саналады. Ғалымдардың пайымдауынша, осындай қадам табиғи ресурстарға түсетін салмақты жеңілдетеді. Сонымен қатар бала туу көрсеткіші жоғары аймақтарда отбасы көлемінің кішіреюі есебінен кедейлік деңгейі төмендеп, қоршаған ортаның ластануы азаяды. Оған қоса ресурстар мен көші-қон төңірегіндегі қақтығыстар бәсеңдеп, халық тығыз орналасқан аймақтарда өмір сүру сапасы жақсара түспек. Халық санын 2200 жылға қарай төрт миллиардқа дейін ақырын төмендету Жердің табиғи мұрасын, соның ішінде жабайы табиғат мекендерін, жануарлар түрлері мен климатты қорғауға үлкен мүмкіндік береді. Сондықтан зерттеушілер айтылған мақсатқа қол жеткізу әбден мүмкін екеніне сенімді.

Ең маңызды сәттердің біріне назар аударайық. Зерттеушілер ешқандай жаппай қыруды, қатыгездікті немесе еріксіз стерилизация жасауды ұсынып отырған жоқ. Олардың басты идеясы адам құқықтарын шектеу емес, керісінше, оны барынша кеңейтуге негізделген. Популяцияны азайтудың негізгі тетігі ретінде әйелдерге отбасын жоспарлау қызметтерін қолжетімді ету және қыздардың білім алу мүмкіндіктерін жақсарту ұсынылады. Аталмыш тәсіл әсіресе табысы төмен, білім алу мүмкіндіктері әлі де шектеулі елдер үшін өте өзекті.

Жоғарыда айтылған пікір жаңалық емес әрі оны растайтын нақты тарихи деректер де жетерлік. Мәселен, Иранда отбасын жоспарлау бағдарламалары енгізілгеннен кейін, бір әйелге шаққандағы бала саны 1992 жылғы 4.08 көрсеткішінен 2001 жылы 1.94-ке дейін төмендеген. Оңтүстік Кореяда аталған көрсеткіш 1972 жылғы 4.07-ден 1984 жылы 1.93-ке дейін құлдырады. Коста-Рикада да дәл осындай үрдіс байқалып, 1972 жылғы 4.16-дан 2009 жылы 1.98-ге дейін азайғаны тіркелген. Мұндай таңғаларлық нәтижелерге ешқандай күштеусіз, тек репродуктивті денсаулық сақтау қызметтерін жақсарту және қыздарға білім беру аясын кеңейту арқылы ғана қол жеткізілді. Әйелдер қанша балалы болатынын өздері шешуге толық еркіндік алған сәтте, туу көрсеткіші жиі алмасу деңгейіне немесе одан да төменгі шекке өте тез төмендейтінін зерттеу авторлары баса айтады.

Әрине, аталған мәселенің екінші жағы да бар. Жер бетіндегі адам санының артуы туралы талқылаулар жиі «экофашизм» сияқты жағымсыз ұғымдарды еске түсіреді. Ондай көзқарас бойынша, адамзат табиғат үшін тек ауыртпалық болып саналады және оны міндетті түрде авторитарлық қатал қолмен бақылауда ұстау қажет. Алайда көптеген сарапшылар негізгі кінәрат халық санында емес, ресурстарды тиімсіз бөліп отырған үкіметтер мен ірі корпорацияларда деп санайды. Қазіргі озық технологиялардың көмегімен Жер бетіндегі барлық адамды тұрақты түрде асырауға болатынына нақты дәлелдер бар. Дегенмен, оған қол жеткізу үшін саясат пен басты басымдықтарды түбегейлі өзгерту талап етіледі.

Қазіргі заман тарихы популяцияны бақылау идеяларына өте үлкен сақтықпен қарауға мәжбүрлейді. Мәжбүрлі стерилизация бағдарламалары, Қытайдың қатал «бір отбасы – бір бала» саясаты және кедейлерді ресурстарды сарқыды деп айыптаған отаршылдық риторика кезінде «сау» популяцияны қалыптастыру ұранымен жүзеге асқан болатын. Бірақ жаңа зерттеудің авторлары ондай қатыгез қадамдардың ешқайсысын қолдамайды. Керісінше, олардың философиясы әйелдер үшін таңдау еркіндігін шектемей, қайта барынша кеңейтуге негізделген.

Ғалымдар халық санын реттеумен қатар, жаһандық сананың да түбегейлі өзгеруі қажет екенін алға тартады. Планетамыздың мүмкіндіктері шектеулі, сол себепті байлық пен тұтынудың тоқтаусыз өсуіне ұмтылу түбірімен қате бағыт саналады. Сарапшылардың айтуынша, байлық пен тұтынудың шексіз өсуі экологиялық тұрғыдан мүлдем орнықты емес және қоғамымыз осындай ыңғайсыз ақиқатты неғұрлым тез түсінсе, соғұрлым жақсы болмақ.

Ғылыми мақаланың қорытындысы өте айқын. Халық саны мен ресурстарды тұтынудың үнемі арта беруі болашақ ұрпақтың мүддесіне сай келмейді әрі ешқандай тұрақтылыққа апармайды. Халық өсімін байыппен тоқтатуға, оны ақырын әрі әділ түрде кері қайтаруға көмектесу, сондай-ақ жан басына шаққандағы әсерді барынша азайту бүкіл әлемде тұрақты әрі қалаулы болашақты қамтамасыз етудің ең басты үміті болып қала бермек.