Профессор білім монополиясынан айырылды. Ендеше университет не үшін керек?

Ғылым және жоғары білім министрі Саясат Нұрбектің университеттер, жасанды интеллект және креативті экономика туралы әңгімесі жекелеген технологиялық болжамдарымен қызық емес. Ондағы ең маңызды тұс — бір ғана заңдылықтың дәл тұжырымдалуы: адамзат білім тапшы болған дәуірден ақпарат шектен тыс молайған дәуірге өтіп барады.

Бір қарағанда, бұл ұғымдардың орын ауыстыруы ғана сияқты. Шын мәнінде осы ауысу тұтас білім беру жүйесінің табиғатын қайта құруы мүмкін.

Тапшылық орнын ауыстырды

XX ғасырда тапшы нәрсе — білімнің өзі болатын. Университеттің профессоры, кітапханасы, зертханасы, әдістемесі және диплом беру құқығы бар еді. Демек ол күрделі білімге апаратын жолды бақылап отырды.

XXI ғасырда ақпарат тегін дерлік. Сондықтан тапшылық басқа жерге көшті: білім мен сенімді көрінетін жауапты ажырату, дұрыс сұрақ қою, дәлел құру, дереккөзді тексеру, шешім қабылдау және түпнұсқа дүние жасау қабілетіне.

Саясат Нұрбек бұл үдерісті бір сөйлеммен түйіндейді:

«Кез келген оқытушы бүгінде үш монополиядан бірдей айырыла бастады: білім монополиясы, тәжірибе монополиясы және моральдық монополия».

Оның пікірінше, ендігі оқытушының рөлі — ақпарат жеткізуші болу емес. Ол тәлімгерге, бағыт берушіге, студент пен технологияның арасындағы дәнекерге айналуы тиіс.

Әңгімедегі ең салмақты ой — осы. «Университеттер жабыла ма?» деген сұрақтан гөрі маңыздысы: университет сақталуы мүмкін, бірақ оның экономикалық және қоғамдық қызметі өзгеруге мәжбүр.

Ақпарат тасымалдау қызметі бәсекеден ұтылды

Егер университетті тек білетін адамнан білмейтін адамға ақпарат жеткізетін мекеме деп қарасақ, генеративті модельдер оған шынымен қауіп төндіреді.

Машина шаршамайды. Оның сабағына кезекке тұрудың қажеті жоқ. Ол түсіндірмені адамның деңгейіне бейімдейді, басқа тілге аударады, мысал келтіреді, код жазады, ал студент түсінбесе, сол ойды басқа тәсілмен қайта айтады.

Сондықтан «жасанды интеллект оқытушыны алмастыра ма?» деген сұрақтың өзі қате қойылған. Стандартты ақпаратты жеткізудің елеулі бөлігін ол қазірдің өзінде атқарып отыр.

Нағыз сұрақ басқаша: білім беру тек ақпарат жеткізуден тұра ма?

Егер жауап «жоқ» болса, университет жоғалмайды. Бірақ оның бұрынғы үлгісі өміршеңдігін жоғалтуы әбден мүмкін.

Университеттің құндылығы «мен жауабын білемін» деген ұстанымнан «мен сол жауаптың сенуге тұрарлық-тұрарлықсыз екенін ажырата аламын» деген қабілетке қарай ауысады. Сондықтан ақпарат шексіз көбейген заманда эпистемологияның — білімнің қайдан шыққанын, қалай тексерілгенін, факт пен ықтималдықтың, дәлел мен пікірдің шекарасын тану қабілетінің — бағасы күтпеген жерден өседі.

Жасанды интеллект мың жауап ұсына алады. Білім беру адамға сол мыңның ішінен қайсысының мәні бар екенін көрсетуі керек. Бұл — мүлде басқа өнім.

Мұнда бір ғана шарт бар. Егер университет студентті машина одан жылдам әрі дәл қайталай алатын ақпаратты жатқа айту қабілетімен бағалай берсе, ол қоғам алдындағы маңызын жоғалта бастайды. Сақталуға тиіс нәрсе — ғимарат немесе әкімшілік құрылым емес, адамды күрделі ойлауға машықтандыратын орта.

Жасанды интеллект адамның құнын жоймайды, оны қайта белгілейді

Бұл дәуірдегі ең қауіпті жаңсақ пікір — интеллектуалдық міндеттердің автоматтандырылуын адам ойының қажетсіз болып қалуымен теңестіру.

Экономика әдетте бұлай жұмыс істемейді. Технология бір ресурсты арзандатқанда, оны толықтыратын ресурстың салыстырмалы құны өседі.

Калькулятор арифметиканы арзандатты, бірақ математиканы жойған жоқ. Іздеу жүйелері ақпарат табуды жеңілдетті, бірақ табылғанды түсінудің құнын өсірді. Енді генеративті модельдер мәтін, сурет, код және бастапқы талдау жасауды арзандатып отыр. Демек, құндылық мәселе қоюға, тексеруге, талғамға, жауапкершілікке, түпнұсқалыққа және алшақ салаларды байланыстыра білуге ауысады.

Еңбек нарығының деректері де осыны көрсетеді. Дүниежүзілік экономикалық форум 2030 жылға қарай қазіргі кәсіби дағдылардың шамамен 39 пайызы өзгереді немесе ескіреді деп болжайды. Жасанды интеллект пен үлкен деректер — ең жылдам өсіп келе жатқан құзыреттердің қатарында. Бірақ жұмыс берушілер солармен қатар аналитикалық ойлауды, шығармашылықты, бейімделгіштікті және өмір бойы оқу қабілетін де атайды.

Яғни нарық «технарь» мен «гуманитарийдің» бірін таңдамайды. Оған екеуін ұштастыра алатын адам қажет.

Бұл Қазақстан үшін бөлек мәнге ие. Біздің білім беру талқысында техникалық және гуманитарлық мамандықтарды бір-біріне қарсы қою әлі де жиі кездеседі. Ал жаңа экономикада инженерге адам мінез-құлқын түсіну, дизайнерге технологиялық сауат, журналистке дерекпен және алгоритммен жұмыс істеу, бағдарламашыға өзі жасаған жүйенің әлеуметтік салдарын бағамдау керек болады. Құндылық мамандықтардың ішінде емес, тоғысында пайда болады.

Талант — шикізат қана

Әңгіменің екінші ірі желісі — креативті индустрия. Министр кино, клип, музыка, сценарий және сән салаларында Қазақстанның әлеуеті бар екенін айтады. Бірақ бір мәселеге бірнеше рет қайта оралады: талантты «қаптау», халықаралық стандартқа бейімдеу, кәсіби продюсерлеу және жаһандық нарыққа шығару тетігі жоқ.

Бұл — дұрыс қойылған диагноз. Елдер халқы талантты болғаны үшін ғана мәдени өнім экспорттаушыға айналмайды.

Талант — шикізат. Экономика кейін басталады: продюсер, инвестор, агенттік, авторлық құқық маманы, тарату алаңы, халықаралық маркетинг, аударма мен жергіліктендіру және кадр даярлайтын мектеп пайда болғанда.

Оңтүстік Корея осы тұрғыдан үлгі ретінде жиі аталады, бірақ оның құрылымы көпшілік ойлағаннан өзгеше. Әлемдік аудитория BTS пен дораманы көреді, ал экспорттық ақшаның басым бөлігін ойын индустриясы әкеледі. Korea Creative Content Agency деректері бойынша, 2023 жылы корей ойын индустриясының экспорты шамамен 8,4 млрд долларды құраған — бұл контент индустриясы экспортының 60 пайыздан астамы. Музыка саласының экспорты сол жылы шамамен 1,2 млрд доллар болған.

Демек мәдени ықпал мен мәдени экспорттың экономикалық құрылымы — екі бөлек нәрсе. Музыка танымалдық жасайды. Ойын ақша әкеледі. Кино образ бен оқиға қалыптастырады. Сән эстетиканы тауарға айналдырады. Туризм символдық капиталды нақты ағынға көшіреді. Экожүйе осылай құралады.

Сондықтан Қазақстанға «біздің де BTS-іміз болуы керек» деген деңгейдегі ұран жеткіліксіз. Маңызды сұрақ басқаша: ел зияткерлік меншікті жүйелі түрде өндіретін машина құра ала ма?

Дәл осы жерде Қаскелеңдегі Нью-Йорк киноакадемиясының кампусы немесе Түркістандағы корей университетінің филиалы сияқты жобалар экономикалық мағынаға ие болады. Бұл — жаһандық индустрияның кепілі емес, бірақ жетіспей тұрған кәсіби инфрақұрылымның құрыла бастағанының белгісі.

Контент арзандаған сайын көзге түсу қымбаттайды

Бірақ жасанды интеллект креативті экономикаға жаңа қауіп те әкеледі.

Бұрын сапалы визуалды эффект тұтас команданы талап ететін. Қазір кейбір міндетті модель бірнеше минутта орындайды. Музыканың алғашқы нұсқасы бір кеште жасалады, сурет секундта пайда болады, мәтін лезде жазылады.

Экономикалық салдары қарапайым: ұсыныс күрт өскен өнім сирек болудан қалады. Сондықтан болашақтағы креативті экономика контент өндіру экономикасы емес, адам назары үшін күрес экономикасы болады.

Міне, жаһанданудың қызық қайшылығы осы тұста ашылады. Алгоритмдер бәріне ұқсайтын дүниені неғұрлым көп жасаған сайын, шынайы мәдени ерекшеліктің бағасы соғұрлым өсуі мүмкін. Жергілікті аңыз. Басқа мәдениетте кездеспейтін кейіпкер. Тек осында бар музыкалық интонация. Өзіндік әзіл. Оқиға айту мәнері.

Машина орташа мен қалыптыны мінсіз қайталайтын әлемде адам мәдениетінің артықшылығы — оның статистикаға бағынбайтын тұсында.

Қазақ тілі: мәдени мұрадан есептеу инфрақұрылымына дейін

Сұхбаттың стратегиялық маңызы ең жоғары бөлігі қарапайым сұрақтан басталады: қазақ тілі геймдев тіліне айнала ала ма?

Министрдің жауабы бір саламен шектелмейді. Ол тілдің болашағын цифрлық ортаға енуімен, тілдік модельдермен және кодификациямен байланыстырады.

Мұнда іргелі заңдылық бар. XX ғасырда тілдің өміршеңдігі үшін мектеп, әдебиет, баспасөз, телевизия және мемлекеттік институттар қажет еді. XXI ғасырда бұл тізімге деректер қосылды: мәтіндік корпустар, сөйлеуді тануға және дыбыстауға арналған жүйелер, іздеу жүйелері, үлкен тілдік модельдер, машиналық аударма, интерфейстер, бағалау жиынтықтары, электронды кітапханалар.

Егер тіл есептеу инфрақұрылымында әлсіз болса, оның иесі сапалы технология алу үшін үнемі басқа тілге ауысуға мәжбүр. Бұл енді филология мәселесі емес — цифрлық егемендік мәселесі.

Сондықтан KazLLM сияқты жобалардың маңызы бір ғана зерттеу нәтижесімен өлшенбейді. ISSAI мәліметінше, модель 150 млрд-тан астам токенге оқытылған, 8 және 70 млрд параметрлі нұсқалары жасалған.

Бірақ шектеуді де айту керек. Бір ұлттық модель жасау тілдің цифрлануы аяқталды дегенді білдірмейді. ISSAI-дың өзі жасанды интеллектіні тоқтамайтын технологиялық жарыс деп сипаттайды.

Демек цифрлық дербестік — өнім емес, үдеріс. Дерек жинау, модельді жетілдіру, арнайы шешім әзірлеу, ғылыми мектеп қалыптастыру керек. Ең бастысы — қазақ тілінде технологиялық өнім жасауға экономикалық сұраныс тууы тиіс.

Тіл машина оны түсінгенде ғана емес, сол тілде өнім жасау тиімді болғанда күшейеді.

Жасанды интеллект адамды шынымен басып озды ма?

Сұхбаттағы ең әсерлі сөйлем радикалды естіледі: «Жасанды интеллект адамның когнитивтік қабілеттерінен асып түсті».

Риторика ретінде түсінікті. Ғылыми тұжырым ретінде шектеуді талап етеді.

Озық модельдер тіл, математика, ғылым және көпмодальды сынақтарда белгіленген адам деңгейіне жеткені немесе одан асқаны рас. Бірақ бенчмарк — адам емес. Тестен жоғары ұпай жинау бірнеше жыл бойы жоба басқару, шешімнің әлеуметтік салдарын бағамдау, қатеге жауап беру, бейтаныс физикалық ортада әрекет ету немесе қайшылықты мақсаттардың ортасында таңдау жасау деген сөз емес.

Бұл айырмашылық робототехникада көзге ұрып тұр. Пекинде өткен Гуманоид роботтардың әлемдік ойындарында (2026 жылғы тамыз) Tiangong Ultra жүз метрді 8,64 секундта жүгіріп, Усэйн Болттың 9,58 секундтық рекордынан асып түсті. Тағы бірнеше робот 8,84 және 9,39 секунд көрсетті. Бір робот тұрып тұрып биіктікке секіруде 2,88 метрге көтеріліп, адамның 2,45 метрлік рекордын артта қалдырды.

Тарихи сәт сияқты естіледі. Бірақ сол жарыста роботтар мәреге жеткен соң арнайы жастыққа соғылып барып құлап тоқтады, кейбірі құлап сынды, тіпті өртеніп кеткені де болды.

Бұл — бүкіл дәуірдің метафорасы. Машина адамнан жылдам бола алады, бірақ бұл оның адам өмір сүретін әлемде сенімді әрекет ете алатынын білдірмейді.

Сондықтан робототехникаға, киберфизикалық жүйелерге және физикалық ортада жұмыс істейтін жасанды интеллектіге жасалған ставка орынды көрінеді. Келесі революция машинаның қаншалықты жақсы «ойлайтынымен» емес, нақты дүниеде қаншалықты сенімді әрекет ететінімен анықталады.

Қазақстан үшін бұл нені білдіреді

Бұл әңгімеден білім беру тақырыбынан әлдеқайда кең қорытынды шығады.

Қазақстан есептеу қуатының көлемі бойынша АҚШ немесе Қытаймен бәсекеге түсе алмайды. Үндістандай ішкі нарығы жоқ. Ірі медиа нарықтардай жаппай контент шығара алмайды.

Бірақ цифрлық экономика басқа мүмкіндік ұсынады: шағын және орта мемлекеттер ауқымымен емес, мамандануымен бәсекелеседі. Эстония цифрлық мемлекет арқылы танылды. Оңтүстік Корея технология, өнеркәсіп және мәдени экспортты бір арнаға тоғыстырды. Сингапур институттар сапасы мен өңірлік іскерлік инфрақұрылым арқылы ерекшеленді.

Қазақстанның ықтимал моделі бірнеше ресурстың тоғысында: жас демография, Орталық Азиядағы орны, түркі мәдени кеңістігі, көптілділік, технологиялық білім және көшпелі өркениеттен бастау алатын мұра.

Бірақ бұл артықшылықтарды экономикаға айналдыру үшін білім беру моделінің өзі өзгеруі керек. Университет студенттен «не білесің?» деп сұрауды доғарып, басқа сұрақтарға көшуі тиіс:

• не жасай аласың;

• қандай мәселені дұрыс қоя аласың;

• ақпараттың дұрыстығын қалай тексересің;

• қандай мәселені зерттей аласың;

• кіммен бірге жұмыс істей аласың;

• шешіміңнің салдарын алдын ала бағалай аласың ба.

Бұрынғы әлемде білім адамды ақпаратпен жұмыс істеуге дайындады. Жаңа әлемде ақпарат адамның қабылдау мүмкіндігінен әлдеқайда көп. Сондықтан білім берудің міндеті керісінше өзгереді: адамға көбірек ақпарат беру емес, оны шексіз ақпараттың ішінде адаспайтын тұлға етіп қалыптастыру.

Кешегі университет пен ертеңгі университеттің шекарасы осы жерден өтеді. Жасанды интеллектіні жай ғана тұтынатын мемлекеттер мен оны өз экономикасының, тілінің және мәдениетінің бөлігіне айналдыра алатын мемлекеттердің айырмашылығы да осыдан басталады.

Түйін қатал естілуі мүмкін: жасанды интеллект білім беруді қажетсіз етпейді — ол нашар білім беруді мағынасыз етеді.