Атлант мұхитындағы "Титан" апаты туралы не білеміз?

2023 жылдың маусымында Атлант мұхитының тереңінде болған «Титан» батискафының жоғалып кетуі және кейіннен анықталған оның трагедиялық тағдыры әлемдік инженерлік қауымдастықты дүр сілкіндірді. Бұл жай ғана бақытсыз оқиға емес, технологиялық прогресс пен қауіпсіздік стандарттары арасындағы теңгерімсіздіктің, сондай-ақ, «инновация» деген желеумен іргелі ғылыми қағидаларды елемеудің кесірінен туындаған техногендік апат. Журналисттік тұрғыдан қарағанда, мұндағы басты мәселе — техникалық ақау емес, компания басшылығының қауіпсіздікке деген салғырт көзқарасы мен тәуекелді басқару жүйесінің істен шығуы еді.

«Титан» аппаратының негізгі конструктивтік кемшілігі оның корпусында болды. Су асты кемелерінің дәстүрлі материалы — титан немесе арнайы болат қорытпалары, олар жоғары қысым жағдайында изотропты қасиетке ие және деформацияны алдын ала көрсете алады. Ал OceanGate компаниясы таңдаған көміртекті талшық (композит) құрлықтағы авиациялық құрылыстар үшін таптырмас материал болғанымен, 3800 метр тереңдіктегі циклдік қысымға төтеп бере алмайды. Физикалық тұрғыдан алғанда, мұхит түбіндегі 400 атмосфералық қысым корпусқа әр сүңгу сайын микроскопиялық зақымдар келтіреді. Композиттің басты қаупі — ол металл секілді иіліп ескерту жасамайды, керісінше, ішкі қабаттардың ажырауы (деламинация) салдарынан кенеттен, лезде опырылып түседі.

Компанияның ішкі құжаттары мен сол кезеңдегі сарапшылардың ескертулеріне үңілсек, трагедияның алдын алуға болатын еді. 2018 жылы Marine Technology Society (MTS) ұйымы Стоктон Рашқа жолдаған ашық хатында «инновациялық» тәсілдердің апатты нәтижелерге әкелетінін қатаң ескерткен. Сонымен қатар, OceanGate-тің бұрынғы қызметкері Дэвид Локридждің техникалық есебінде композиттік корпусқа қатысты дәл осы мәселелер — микрожарықшақтар мен құрылымдық тұрақсыздық туралы айтылған болатын. Алайда, басшылық бұл дабылды елемеуді жөн көрді. Тіпті, тәжірибелі зерттеуші Карл Стэнли де аппараттың корпусынан шыққан оғаш дыбыстар туралы өз алаңдаушылығын білдірген еді. Бұл фактілер компанияның қауіпсіздік мәдениетінің төмен деңгейде болғанын және тәуекелдерді саралау жүйесінің тек сырт көзге ғана жұмыс істегенін көрсетеді.

Апаттың физикалық көрінісі — имплозия, яғни ішке қарай жарылу процесі. Мұндай ортада корпус бір нүктеден сыр берген сәтте, орасан зор су массасы аппаратқа дыбыс жылдамдығынан да жоғары екпінмен енеді. Ауаның лезде сығылуынан туындаған температураның кенеттен көтерілуі ішкі ортаны секунданың бір бөлігінде плазмаға айналдырды. Экипаж мүшелері тіпті ауырсынуды сезініп үлгере алмады, себебі адам миының ақпаратты қабылдау жылдамдығы бұл процестен баяу еді.

Қорытындылай келе, «Титан» оқиғасы — технологиялық амбицияның физика заңдарынан үстем тұра алмайтынын дәлелдеген тарихи сабақ. Бұл апат жекеменшік сектордағы экстремалды туризм мен ғылыми зерттеулерге қойылатын халықаралық сертификаттау және қауіпсіздік бақылауының маңыздылығын тағы бір мәрте айқындап берді. Инновациялар — прогресс қозғалтқышы, бірақ олар адам өмірін құрбан етерліктей "эксперименталды" болмауы тиіс. Өйткені, мұхиттың тереңдігі қателіктерді кешірмейді, ал техникалық немқұрайлылықтың бағасы — әрқашан адам өмірімен өлшенеді.