23:58. Астана көрмей қалған екі минут

2012 жылдың 31 желтоқсаны. Астанадан мандарин мен отшашудың иісі аңқып тұрған. Жаңа жылға екі минут қалғанда астанадағы бір зергерлік дүкенде «Орныңнан тапжылма, ҰҚК жұмыс істеп жатыр!» деген дауыс естілді. Алты еркек қарсылық көрсетуге бір қимыл жасамастан еденге жата кетті. Олардың арасында жетіншісі де жатты — соңғы бірнеше апта бойы солармен бір бөлмеде түнеп, бір дастарқаннан ас ішіп, қатар намазға тұрған адам. Ол — ұлттық қауіпсіздік офицері еді. Ал олар келген тонау — Пирамиданы жарып жіберуге ақша жинаудың жолы ғана болатын.

Бұл операция туралы 2013 жылдың қаңтарында да, бір жылдан кейін де айтылмады. Ел одан тоғыз жыл өткенде ғана хабардар болды. Әлі күнге дейін бұл оқиға жайында толық мәлімет жоқ.

Такси, пышақ және оюлы сап

2012 жылдың бір қысқы таңында ҰҚК құжаттарында «Абдула» деп аталатын адам Астанада такси тоқтатты. Жүргізуші жөн сұрасып, өз қолымен жасаған кішкене пышағын мақтап көрсетті — сабы ойлы-қырлы, оюлы. Жолаушы қызығып қалды: оған дәл сондай қолы епті адам керек еді. Ол жақында оқу-жаттығу автоматын сатып алып, оны нағыз жауынгерлік қаруға айналдырмақ болып жүрген.

Сөз арасында екеуінің ортақ танысы бар болып шықты. Жол аяқталғанша жүргізуші «амолиетке» — Алла жолындағы іске — шақырылып үлгерді.

Ол такси кездейсоқ емес еді. Рөлде отырған адам құжаттарда Ербол деп аталатын жедел қызметкердің адамы болатын.

Бұл кезде астаналық ҰҚК департаментінде «Снежная вьюга» («Ақ боран») деген құпия атаумен бірнеше апта бойы әзірлік жүріп жатты. Оған себеп — «Абдуланың» Ауғанстандағы «Файзулла» есімді содырмен телефон арқылы сөйлескені. Ол — кезінде Қазақстаннан кетіп, Уазиристандағы содырларға қосылған, халықаралық іздеуде жүрген адам. Енді ол өз отанындағы «ұйықтап жатқан» ұяны қайта оятпақ болған.

Үн қатқандар оған адалдық антын берді. Ауыздарына ас үй пышағын тістеп, қанға малынып, үш мәрте тәкбір айтып.

Нысана: бейбітшілік үшін салынған ғимарат

Олар Бейбітшілік және келісім сарайын жарып жібермек болды. Сол Пирамиданы.

Бұл таңдау кездейсоқ емес. Ғимарат 2006 жылы бой көтерген, сол жылы Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің II съезін қабылдаған. Ал аталмыш оқиғадан бірнеше ай бұрын — 2012 жылдың мамырында — сонда IV съезд өтті: 40 елден 85 делегация жиналды.

Радикалдарға жай ғана жарылыс емес, Қазақстан шегінен әрі асып кететін жаңғырық керек еді. Дін аралық диалогтың нышанына айналған ғимарат — дін атын жамылып қиратылады.

Жарылғыш құрылғыны ішке әйел кіргізуі тиіс болатын.

Оған он алты жаста еді

Бұл — бүкіл оқиғаның ең ауыр тұсы, әрі жұртшылық назарына түспей қалған тұсы.

«Абдула» он алты жасар қызға діни неке қиып үйленген. Қыз хиджаб киіп, ата-анасынан жасырын үйден қашып шыққан. Ол күйеуін қоса алғанда топ мүшелерінің өзіне жанкешті рөлін дайындап қойғанын, ал «өңдеу» жұмысы әлдеқашан басталғанын білмейтін.

Жалпы жиындарда «бауырлар» басқа нұсқаларды да талқылаған: мешіттегі жамағатты атып тастау, полицейлерге шабуыл жасау, көшедегі жүргіншілерді өлтіру. Бірақ ағасы бастапқы жоспарын өзгертпеді.

Қанның құны

Жарылыс үшін қару мен ақша керек болды. Қаруды көрші елден алмақ, соған арнайы курьер жіберілмек еді. Ақшаны олар қарапайым жолмен табуды ұйғарды.

«Абдула» өз адамдарына: зергерлік дүкенді ашамыз, түскеннің бір бөлігі қару ақысына, бір бөлігі «Имарат Кавказ» содырларына, қалғаны Сирияға жетер жол қаражатына кетеді деп мәлімдеді. Лайықты нысан таңдауға жиырма күн берді. ҰҚК нұсқасында бұл тұсы құрғақ айтылады: шын мәнінде бұл кәдімгі тонау болатын.

Жарылыстан кейін топ Қырғызстан арқылы Сирияға өтіп, соғысқа қатысуды жоспарлаған.

Жамылғысыз қалған адам

Одан әрі операция құлдырап кете жаздады. «Әмір» кенет қару әкелетін курьерді ауыстырды — ол бұрын тартылған дереккөз болып шықты, әрі Қазақстаннан шығып кетті. Жедел қызметкерлер қалада көзсіз де, құлақсыз да қалды.

Ербол топқа өзі кіруге бел буды. Ол қалаға жақында ғана келген, оны ешкім танымайтын. Қысқа сақал жіберіп, дереккөздің досы кейпінде ішке енді.

Ал одан кейінгісі кинода болса, сенімсіз көрінер еді.

Радикалдар үнемі бірге жүрді. Аңду бар деп қауіптеніп, мешітке бармады. Намазды тек ағасының бақылауымен оқыды. Түнде бір бөлмеде жатты. Бір түні Ербол жанынан сыбдыр естіді: «бауырларының» бірі оның сөмкесі мен киімін ақтарып, тыңдау құрылғысын іздеп жатқан. Ештеңе таппады. Бәрі ұйқыға кетті.

Кейін барлықтарының телефоны алынып, орнына жаңа сим-карта таратылды — екі күн сайын ауыстыру бұйырылды. Ерболға, ең жасы кіші болғандықтан, дүкенге негізгі орындаушымен бірге кіру тапсырылды.

Сосын қалада екінші, белгісіз ұя болуы мүмкін деген ақпарат келді. Оны тексерудің бір ғана жолы бар еді — «Файзулладан» тікелей сұрау. Ол үшін көсемнің телефоны керек.

Ербол бәрі ұйықтағанша күтіп, «әмірдің» төсегіне еңбектеп жетті де, жастықтың астынан телефонын суырып алды. Есікке жақындағанда біреу оны аяғынан ұстай алды. «Су ішейін деп едім». Қол босады. Ол көсемнің атынан «Файзуллаға» хабарлама жіберді. Қалада басқа «бауырлар» жоғын білген соң ғана тынышталды.

Ол сәттегі ставка қарапайым еді. Бір апта бұрын «Абдула» дұғаның арабша сөздерін дұрыс айта алмады деп өзінің бір адамын тұншықтыра жаздаған.

23:58

Жаңа жыл түні романтика үшін таңдалған жоқ: құлып бұзудың дыбысын отшашу басып кетуі тиіс болатын.

23:58-де радикалдар дүкенге кірді. Сол жерде ұсталды. Ешқайсысы қарсылық көрсетпеді. Ұсталғаннан кейін де жедел жұмыс тоқтамады — соның арқасында ҰҚК тергеу изоляторынан қарумен қашуға оқталған әрекеттің жолы кесілді.

Топ мүшелері әртүрлі мерзімге бас бостандығынан айырылды. «Әмірдің» жұбайына психологиялық көмек қажет болды. Ал үш күннен кейін «Файзулла» Ауғанстан шөлінде, көлігінің ішінде ұшқышсыз ұшақтың соққысымен жойылды.

Ербол бүгінде қызметін жалғастырып, бөлімше басшысы болып істейді.

Әлі де белгісіз қалғаны

Осы жерде адал материал тоқтап, жағымсыз шындықты дауыстап айтуға міндетті.

Бұл оқиғаның бәрі бір ғана дереккөзден белгілі — 2021 жылдың қарашасында жарияланған, кейін БАҚ-қа тарап кеткен ҰҚК-нің өз мәтінінен. Ашық қолжетімділікте не үкім, не іс нөмірі, не сот атауы, не айып баптары жоқ. Бірде-бір тегі аталмаған: тек «Абдула», «Файзулла» лақап аттары мен «Ербол» деген жедел бүркеншік есім. Қорғау тарапының пікірі жоқ. Сотталғандардың өз аузынан ештеңе айтылмаған — ал аталған мерзімдерге қарағанда, олар әлдеқашан бостандықта.

Ең бастысы: он алты жасар қыздың тағдыры беймәлім. Ол айыпталушы болды ма, әлде құрбан деп танылды ма. Ата-анасына қайтты ма. Бүгін қалай өмір сүріп жатыр — жасы отызға таяуы керек.

Бұл — арнаулы қызметке қойылған кінә емес: мұндай істің бір бөлігі заң бойынша жабық. Бұл — ресми нұсқаның қай жерде аяқталып, журналистің жұмысы қай жерден басталатынын көрсету ғана.

Мұны 2026 жылы неге есте ұстау керек

2010 жылдардың басы — қазақстандық жастардың діни радикалдануы шарықтаған кез: Ақтөбе, Атырау, Тараз, Ақтау. Астана бұл тізімге ілікпеді. Ілікпеуінің себебі — біреудің сақал жіберіп, сөмкесінен тыңдау құрылғысын іздеп жатқан адамдардың қасында еденде түнегені.

Тарту тетігі содан бері аса өзгерген жоқ. Әуелі ортақ таныс. Сосын шай. Сосын «сен, бауырым, түсінікпен қарайды екенсің». Сосын бөлек пәтер, тартып алынған телефондар және екіге бөлінген әлем. Өзгеретіні — мессенджер ғана.

Сондықтан бұл оқиғадан шығатын нақты тұжырым тым қарапайым естіледі: жақын адамның радикалданғанын — отбасынан алыстауын, араласатын ортасының кенет тарылуын, кез келген өзге пікірге ашуланшақтығын, дүниені екіге бөліп қарауын — арнаулы қызмет байқамайды. Оны отбасы байқайды. Әдетте бірінші болып.

Материал ҰҚК жариялаған деректер мен қазақстандық БАҚ-тағы қайта басылымдар негізінде жазылды; қатысушылардың есімдері — бастапқы дереккөзде келтірілген жедел бүркеншік аттар.