Алматының асыл қазынасы Швейцария банктеріне қалай ақты?

2018 жылы Алматыда сырттай өткен сот процесі ел тарихындағы ең ірі сыбайлас жемқорлық пен қаржылық афераның соңғы нүктесін қойды, деп хабарлайды Jibek Joly TV телеарнасының ютуб арнасы. 400 томнан тұратын қылмыстық іс пен 158 беттік айыптау үкімі қаланың коммуналдық мүлкін жүйелі түрде жұтып қоюдың сорақы механизмін ашып берді. Сот отырысында басты айыпталушылар — швейцариялық виллаларында бейғам күн кешіп жатқан экс-әкім Виктор Храпунов пен оның жубайы Лейла төбе көрсеткен жоқ. Десе де, мемлекет қазынасына келтірілген 12 миллиард теңгеден астам залалды қамтитын 20 қылмыстық эпизод мұның жай ғана басқарушылық қателік емес, жеке отбасының мүддесіне жұмыс істеген криминалды синдикат екенін әйгіледі. «Правда в деталях» бағдарламасының жүргізушісі Асқар Жалдинов атап өткендей, жылдар бойы жабулы қазан күйінде келген құпиялардың егжей-тегжейі тек осы тергеуден кейін ғана көпшілікке аян болды.

Криминалдық схеманың негізі билік тізгіні мен коммерциялық алаяқтықты тоғыстырудан басталды. 1997 жылдың маусымында Алматы әкімі тағына отырған Виктор Храпунов шаһардың жер қорын, жылжымайтын мүлкі мен мемлекеттік кәсіпорындарын өз еркімен билеу мүмкіндігіне ие болды. Тергеу органдары заңсыз әрекеттерді ұйымдасқан қылмыстық топ деп квалификациялады. Өйткені мұнда бәрін жалғыз өзі айналдырған бір сотталушы емес, екі немесе одан да көп күдіктінің ауыз жаласқаны, қылмысты алдын ала жоспарлағаны тайға таңба басқандай көрініп тұр еді. Міндеттерді бөлу жүйесінде мегаполис басшысы әкімшілік ресурсты қамтамасыз етсе, жұбайы коммерциялық жағын уысында ұстады, ал шенеуніктердің қалың армиясы бұйрықтарды көзсіз орындаушыға айналды.

Әкімшілік аппараттың иерархиясы Алматы қаласы әкімінің орынбасары Яков Заяцтан, Алматы қалалық аумақтық мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитетінің төрағасы Қуандық Бисқұлтановтан, қалалық Жер қатынастары басқармасының бастығы Абай Сапаровтан, Коммуналдық меншік департаментінің директоры Алтай Қасымовтан және Күрделі құрылыс басқармасының бастығы Ғабиден Қайымсұлтановтан құралды. Олармен қатар, Лейла Храпунованың сенімді өкілдері мен номиналды директорлар желісі де белсенді жұмыс істеді. Мәселен, «Тан» телекомпаниясының бұрынғы вице-президенті Қарымсақов Храпунованың тікелей нұсқауымен коммерциялық құрылымдарды тіркеп, шарттарға қол қойып, мәмілелерді жүргізген. Бухгалтер Садыхбаева мен «Феникс» құрылымының жетекшісі Мұқашев қағазбастылықты реттеп отырған. Ал шешуші қолды қою құқығы тек қала әкімінің еншісінде қалды.

Жер телімдері мен әлеуметтік инфрақұрылымды жекеге өткізу конвейерлік сипат алды. Мемлекеттік активтерді талан-таражға салудың жарқын мысалы — Абай даңғылы мен Мұқанов көшесінің қиылысындағы аумаққа қатысты оқиға. 1998 жылы American Investment компаниясын басқарған бизнесмен Иссам Хурани қалада алғашқы McDonald's ресторанын салу бастамасымен әкімдікке жүгінеді. Кадастрлық құны 2,57 миллион теңге болатын жер жедел бөлінгенімен, тез тамақтану орнының іргетасы да қаланбады. Оның орнына Храпунов бас жоспарда көлік айрығы қарастырылған аумақтың мақсатын өзгертіп, бизнес-орталық салуға рұқсат береді. Кейіннен аталған учаске үшінші тұлғаларға сатылып, 2008 жылы қала әкімдігі дәл сол жерді мемлекет мұқтажы үшін қайта сатып алуға мәжбүр болады. Осылайша, салық төлеушілердің қалтасынан 211 миллион теңгеден астам өтемақы төленді.

Айла-шарғылар сәулет ескерткіштері мен балабақшаларды да айналып өтпеді. Фурманов көшесі 242а мекенжайындағы №186 балабақша 2001 жылғы 16 сәуірдегі шешіммен жекешелендіруге жіберіліп, «Казы Real INCOM» компаниясына сатылады. Арада бес күн өткенде нысан «Қараша плюс» фирмасына, одан әрі Храпунованың қолына өтіп, кейін Building Service Company жарғылық капиталына енгізілді. Бір ғана айналым отбасылық бизнеске 236 миллион теңге заңсыз пайда әкелді. ХХ ғасырдың басынан жеткен сәулет ескерткіші — Желтоқсан көшесі 167 мекенжайындағы бұрынғы «СІМ Қабылдау үйі» де осы сценариймен қолды болды. Баланстық құны 23 миллион теңгеге бағаланған ғимарат әуелі «СІМ Қабылдау үйі» ЖШС бақылауына беріліп, 2007 жылға қарай үшінші тарапқа 1,29 миллиард теңгеге сатылып кетті. Сотта жауап берген шенеуніктер жоғарыдан түскен бұйрықтарды ғана орындағандарын ашық мойындады.

Құрылыс компанияларына тікелей әкімшілік қысым көрсету әдеттегі құбылысқа айналды. «Қуат» корпорациясының президенті Олег Нам тергеу барысында тұрғын үй кешендерін салуға рұқсат алудың көлеңкелі тетігін жайып салды. Гоголь — Панфилов қиылысы мен Достық даңғылындағы нысандарды пайдалануға беру актісіне қол қою үшін әкімдік кәсіпкерден коммерциялық аудандарды беруді талап еткен. Егер тұрғын үйдің астындағы кеңселер әкімнің жұбайына берілмесе, құжаттарға ешқашан қол қойылмайтыны қатаң ескертілген.

Заңсыз мәмілелер «Турел Инвест» және «Феникс» компанияларымен өткен күнмен жасалған үлестік қатысу шарттары арқылы бүркемеленді. Билік иелерінің бастапқыда 3 миллион теңгелік формальды жарнасы кейіннен 1,3 миллиард теңгеге қайта сатып алынып, пара алудың жасырын түріне айналды. Өз кезегінде қала басшысы барлық әкімшілік кедергілерді лезде жойып, тиісті құжаттарға кедергісіз қол қойып отырған. Осылайша қолға түскен активтер жылдам арада қолма-қол ақшаға айналдырылып, ел аумағынан шығарылуға дайындалды.

Капиталды шетелге асыру сол кезеңдегі қаржылық реттеуіштердің көзіне түспей, өте қарапайым тәсілмен іске асырылды. Лейла Храпунова қаражатты қызының есепшотына жай ғана материалдық көмек ретінде банктік аударымдармен жіберіп отырған. Транзакция көлемі 3 миллионнан 6 миллион долларға дейін жетті. Сот үкімінде Храпунованың жеке есепшотынан Deutsche Bank-тегі қызының шотына бір операциялық күн ішінде 5 миллион евро аударылғаны айғақталған. Кедергісіз сыртқа аққан осы капитал Женевадағы Swiss Development Group девелоперлік холдингінің негізін қалады.

Отбасы мен тоналған байлықты елден алып кету операциясы алдын ала мұқият жоспарланған. Алматы әкімі қызметінен босап, Шығыс Қазақстан облысын және Төтенше жағдайлар министрлігін басқарғаннан кейін, 2007 жылдың күзінде Храпунов елден біржолата кетті. Ол сапарға алдын ала дайындалып, барлық сақтандыру шараларын қарастырған. Женеваға тікелей рейс болмағандықтан, Өскемен арқылы ұшты. Экс-шенеунікке «жасыл коридор» ұйымдастырылды. Жеке ұшақпен ұшқан оның багажы бір тоннаға жуық еді және жүк ешқандай тексеріссіз шекарадан өтті.

2018 жылғы сот үкімі Алматыны жеті жыл бойы басқарған шенеуніктің жүйелі түрде мемлекеттік ресурсты тонағанын заңды түрде айғақтады. Храпунов ісі сол кезеңдегі жер заңнамасындағы, банктік бақылаудағы және жекешелендіру процедураларындағы үлкен олқылықтардың бетін ашты. Сыртқа асырылған 12 миллиард теңге мегаполис инфрақұрылымының дамуына жұмсалуы тиіс жіберілген мүмкіндіктер еді, ал оқиғаның өзі мемлекеттік өкілеттікті отбасылық бизнеске айналдырудың сорақы мысалы ретінде тарихта қалды.