18 жыл бойы соттан қашқан миллиардер ұлы: Мартина Магнуссен ісі неге әлі күнге дейін шешілмеді?

2008 жылдың наурыз айында Лондонның ең қымбат әрі беделді аудандарының бірі — Мэйфэрде (Mayfair) орын алған қайғылы оқиға батыстық либералды қоғам мен Таяу Шығыстың ықпалды кландық құрылымдары арасындағы терең қайшылықтарды ашып көрсетті. Бір тарапта еуропалық прогрессивті қоғамның өкілі Мартина Вик Магнуссен тұрса, екінші тарапта патриархалдық қорғаныс пен саяси протекционизмге ие ближневосточный миллиардердің мұрагері Фарук Абдулхак болды.

Мартина Вик Магнуссен 1985 жылы 6 ақпанда Осло қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Одд Петтер Магнуссен жүктілігі жедел басталған жарын ауруханаға жеткізу үшін жол ережелері мен қызыл шамдарды елемей өткен екен. Ауруханаға жеткеннен кейін небәрі үш минуттан соң Мартина өмір есігін ашқан. Бойжеткеннің тағдыры да дәл осылай жылдам әрі трагедиялық тұрғыдан қысқа болады деп отбасы еш ойламаған еді. Магнуссендер отбасы Норвегияның сыйлы орта класына жататын, әкесі ақпараттық технологиялар саласында маркетинг менеджері болып қызмет атқарды.

2004 жылы мектепті бітіргеннен кейін Мартина Ослодағы сән дүкендерінде жұмыс істеп, 2006 жылы Польшада медицинаны оқуға әрекеттенеді, бірақ жарты жылдан соң оқуын тоқтатады. 2007 жылдың басында ол Лондонға көшіп келіп, күзде беделді Риджентс бизнес мектебіне (Regent's Business School) оқуға түседі. Мартина достарының арасында өте ашық, ақкөңіл бойжеткен ретінде танымал еді және Челси-Бридж-Роудтағы пәтерде норвегиялық құрбыларымен бірге тұрды. Қайғылы оқиға қарсаңында ол емтихандарды үздік тапсырып, халықаралық бизнес бағыты бойынша өз курсының көшбасшысы атанған болатын.

Фарук Абдулхак (кейде анасының тегі — Бешерді қолданған) Мартинаның курстасы әрі қатарласы еді. 1987 жылы туған ол Йеменнің ең бай және ықпалды тұлғаларының бірі, «Shaher Trading» көпмиллиардтық империясын басқарған Шахер Абдулхактың ұлы болатын. Фарук Лондонда ештеңеден таршылық көрмей, Грейт-Портленд-стриттегі қымбат пәтерді жалдап, түнгі клубтарда ессіз өмір сүрді.

2. Қайғылы түннің егжей-тегжейлі хронологиясы және құқық қорғау органдарының қателіктері

2008 жылдың 13 наурызынан 14 наурызына қараған түні Скотленд-Ярдтың уақытты созып алуы күдіктіге Ұлыбритания аумағынан кедергісіз қашып кетуге мүмкіндік берді. Емтихандардың сәтті аяқталуын тойлау Мэйфэрдегі элиталық Maddox түнгі клубында өтті, онда бір бөтелке арақтың құны 800 фунт стерлингке жететін. Түнгі сағат 02:00 мен 03:00 аралығында көңілді отырған Мартина клубтан Фарук Абдулхакпен бірге шығып, таксиге отырады. Олар Фаруктың Грейт-Портленд-стрит, 222 мекенжайындағы пәтеріне бет алады. Бұл Мартинаның тірі кезінде соңғы рет көрінуі еді.

Сенбі күні, 15 наурызда Мартина үйіне оралмай, телефондарына жауап бермеген соң, оның құрбылары полицияға хабарлайды. Алайда Скотленд-Ярд бұл жағдайды жастардың кезекті кеші деп бағалап, іздеу жұмыстарын жедел бастамайды. Бұл салғырттық күдіктіге үлкен уақыттық артықшылық сыйлады.

Полицияның әрекетсіздігін пайдаланған Фарук Абдулхак Facebook желісіндегі профилін өшіріп, 14 наурыз күні түстен кейін Хитроу әуежайынан Каирге (Мысыр) ұшатын тұрақты рейске отырып үлгереді. Каирде оны әкесінің меншігіндегі Dassault Falcon жеке ұшағы күтіп тұрған болатын. Осы ұшақпен Фарук Йемен астанасы Сана қаласына ұшып кетеді. Ол Лондон полициясы істің мән-жайын түсінгенге дейін-ақ заң жетпейтін аумаққа өтіп кетті.

Тек 16 наурыз күні таңғы сағат 10:30-да, достарының табанды талап етуінен кейін полиция Фаруктың пәтеріне тінту жүргізеді. Пәтер бос болады, алайда ғимараттың жертөлесін тексеру барысында құрылыс қоқыстарының астынан Мартинаның денесі табылады. Жәбірленушінің бір қолы сыртқа созылып жатқан еді, бұл оның өмірінің соңғы сәттерінде құтқаруды өтініп қол созғанындай әсер қалдырды.

3. Айғақтар мен жоғалған «олжалар»: Қылмыстың материалдық іздері

Сот-медициналық сараптамасы өте ауыр зорлық-зомбылық белгілерін тіркеді. Мартинаның өліміне мойын тұсынан қатты қысып тұншықтыру (асып өлтіру немесе тұншықтыру) себеп болған. Жартылай жалаңаш күйде табылған бойжеткеннің денесінен 43 жарақат іздері, соның ішінде беті мен мұрынынан соққы белгілері анықталды, бұл оның өзін қорғау үшін соңғы сәтке дейін аяусыз алысқанын көрсетеді. Сондай-ақ оның зорланғаны ресми түрде дәлелденді.

Қылмыскер қызды өлтіріп қана қоймай, оның жеке заттарын өзімен бірге Йеменге криминалдық «олжа» ретінде алып кеткен. Скотленд-Ярд бұл заттардың суреттерін халықаралық нарықтан табылып қалар деген үмітпен жариялады.

Заттарлың қатарында сәнді брендке тиесілі Christian Dior сырғалары бар. Сарапшылардың айтуынша, Мартинаның денесінен сырғаның тек біреуі ғана табылған. Бұл бойжеткеннің шабуылдаушыға белсенді қарсылық көрсеткенін және күрес кезінде сырғаның күшпен жұлынып кеткенін көрсетуі мүмкін.

Сондай-ақ жоғалған заттардың қатарында Marc Jacobs маркалы былғары сөмке болған. Тергеушілер бұл сөмкенің ішінде құрбанның жеке құжаттары, ұялы телефоны немесе пәтер кілттері сияқты маңызды заттар болуы мүмкін деп есептейді. Сондықтан оның жоғалуы қылмыс іздерін жасыру әрекетімен байланысты болуы ықтимал.

Бұдан бөлек, Мартина сол түні киген жылан терісінен жасалған эксклюзивті туфлилер де табылмаған. Тергеу нұсқаларының біріне сәйкес, күдікті бұл заттарды өзімен бірге алып кетіп, өзінше «естелік» ретінде сақтаған болуы мүмкін.

Жоғалған бұйымдардың арасында құрбанның жеке заттарының бірі саналатын Guess қолсағаты да бар. Тергеушілердің пікірінше, сағаттың металл корпусында қылмыскердің биологиялық іздері немесе ДНҚ үлгілері сақталуы мүмкін еді.

Сол сияқты, жасанды гаухар таспен безендірілген күміс жүзік те жоғалған. Мамандардың болжамынша, бұл әшекей құрбанның саусағынан тікелей шешіп алынған болуы мүмкін.

Ең маңызды заттардың бірі — Мартина сол түні киген көк түсті тар джинсы шалбар. Тергеушілер киімнің жоғалып кетуін қылмыскердің өз ДНҚ іздерін, биологиялық дәлелдерді немесе басқа да айғақтарды жасыру әрекетімен байланыстырады. Сондықтан бұл зат тергеу үшін ерекше маңызға ие болған.

4. Саяси баспана және құқықтық вакуум: Абдулхак кланының рөлі

Фарук Абдулхактың Йеменде ұзақ жылдар бойы жасырынуына оның отбасының орасан зор қаржылық және саяси ықпалы себеп болды. Әкесі Шахер Абдулхак 1963 жылы негізін қалаған «Shaher Trading» конгломераты Йеменнің сол кездегі авторитарлы президенті Али Абдалла Салехпен тығыз достық қарым-қатынасының арқасында елде шексіз билікке ие болды. Кланның ықпалы елдегі азық-түлік, туризм және мұнай-газ секторын толық бақылауда ұстауымен нығайды.

Британдық дипломатия мен Скотленд-Ярдтың күдіктіні экстрадициялау әрекеттері мынадай заңдық кедергілерге тап болды :

• Екіжақты келісімнің жоқтығы: Ұлыбритания мен Йемен арасында қылмыскерлерді қайтару туралы келісім ешқашан болған емес.

• Конституциялық тыйым: Йемен Конституциясы ел азаматтарын кез келген жағдайда шет мемлекеттерге соттау үшін беруге тікелей тыйым салады.

2011–2012 жылдардағы Йемендегі революция және 2015 жылы басталған азаматтық соғыс жағдайды одан сайын қиындатты. Президент Салех биліктен кетіп, 2017 жылы хуситтердің қолынан қаза тапты. Бірақ елдегі мемлекеттік құрылымның ыдырауы Скотленд-Ярдқа кері әсер етті. Легитимді байланыс арналарының жоқтығы келіссөз жүргізуге мүмкіндік бермеді. Күдікті Сана қаласында хуситтердің бақылауында қалды, ал оның қауіпсіздігі отбасылық қаржылық ресурстармен қамтамасыз етілді.

Полиция бұл іске қатысы бар басқа да тұлғаларды іздестіруді тоқтатқан жоқ. 2008 жылдың сәуірінде 50 жастағы ер адам тұтқындалса , 2022 жылдың наурызында Скотленд-Ярд Вестминстерде 60 жастағы әйелді қылмыскерге көмектесті деген күдікпен ұстады. Тергеу мәліметтері бойынша, бұл әйел Абдулхактың қашу жоспары мен оның қаржылық транзакцияларын үйлестіруге көмектескен.

5. Халықаралық байланыстар: Көлеңкелі элиталар, офшорлар және Эпштейнмен байланыс

Абдулхак отбасының қаржылық транзакцияларын талдау трансұлттық капитал мен офшорлық жүйелердің қылмысты жасыру үшін қалай қолданылғанын көрсетеді. Фарук Абдулхак қашу үшін пайдаланған Dassault Falcon ұшағын әкесі 2007 жылдың мамырында Бермуд аралдарында тіркелген «Appleby» офшорлық заң фирмасы арқылы 30 миллион долларға сатып алған еді.

Мартина өлтірілгеннен кейін небәрі төрт ай өткен соң, Фаруктың есімі Еуропадағы ең қауіпті қылмыскерлер тізімінде тұрған кезде, «Appleby» заңгерлері бұл ұшақтың тіркеуін еш кедергісіз өзгерткен. Ұшақ Бермуд тізілімінен (VP-BAK) шығарылып, Мэн аралының авиациялық тіркеліміне (M-STCO) ауыстырылды. Бұл деректер «Paradise Papers» (Жұмақ құжаттары) ақпараты ашыққа шыққаннан кейін белгілі болды, бұл халықаралық қаржы институттарының қылмыскерлерге қалай көмектесетінінің айқын мысалы.

Одан да сенсациялық деректер 2026 жылдың басында АҚШ-та «Джеффри Эпштейн файлдарының ашықтығы туралы заң» (Jeffrey Epstein Files Transparency Act) күшіне енгеннен кейін белгілі болды. Жарияланған құжаттардың ішінен Шахер Абдулхактың есімі табылды.

Мұрағаттық мәліметтерге сәйкес, 2015 жылдың 27 ақпанында Шахер Абдулхак Джеффри Эпштейннің жеке поштасына хат жолдап, оған «көмектескені үшін» алғыс білдірген. Хат мәтіні көрсеткендей, йемендік миллиардер Ұлыбритания мен АҚШ саяси элитасында үлкен ықпалы бар Эпштейннен ұлын халықаралық қудалаудан қорғауды және дипломатиялық қысымды азайтуды сұраған. Бұл байланыс беглікті қорғаған трансұлттық көлеңкелі желінің болғанын растайды.

6. BBC-дің сенсациялық зерттеуі (2023) және күдіктінің психологиялық портреті

2023 жылдың наурызында британдық-йемендік журналист Наваль Аль-Магафи дайындаған «Murder in Mayfair» (режиссері Фредди Мартин) атты деректі фильм жарық көрді. Аль-Магафи бес ай бойы әлеуметтік желілерде өзін басқа адам ретінде таныстырып, Фарук Абдулхакпен сенімді қарым-қатынас орнатты. Осыған дейін Йеменнің арнайы қызметі журналистке бұл істі зерттеуге кедергі келтіріп, қарумен қоқан-лоқы көрсеткен болатын. Алайда Аль-Магафи күдіктінің жазбаша мойындауларын ала алды.

Өз хаттарында Фарук Абдулхак Мартинаның өліміне қатысы бар екенін алғаш рет мойындап, оны «секс кезінде аяқ астынан болған сәтсіз оқиға» ("just a sex accident gone wrong") деп атады. Ол кінәні кокаинге жауып, сол түнгі оқиғаларды әрең еске түсіретінін айтты. Бірақ ол Мартинаның үзілген өмірі үшін емес, өзінің қашып кеткеніне өкінетінін жеткізді: «Мен бұл оқиғаға қатты өкінемін... және осында қашып келгеніме өкінемін, сол жерде қалып, жазамды өтеуім керек еді».

Бұл уәж — заң жүзінде айыпты жеңілдету үшін қолданылатын «дөрекі секс арқылы қорғану» (Rough Sex Defence) айласының нақ өзі. Абдулхактың психологиялық бейнесі оның бойында ешқандай өкініш пен эмпатияның жоқтығын көрсетті. Жәбірленуші отбасының қайғысы туралы сұраққа ол «Лондонның ауа райы тым суық, маған ұнамайды» деп әзілдеп, британ сотын бай арабтарға әділетсіз деп кінәлады.

Мұндай қорғаныс әдісін қолдану Ұлыбританияда үлкен наразылық тудырды. «Корона Браунға қарсы» (R v Brown, 1993) прецедентті ісі бойынша ауыр дене жарақатын салуға немесе өлімге келісім беру заңды күшке ие емес екені анықталған. 2021 жылы қабылданған Тұрмыстық зорлық-зомбылық туралы заңның 71-бабы (Domestic Abuse Act 2021) бұл заңдық саңылауды біржола жапты. Бұл дегеніміз, егер Абдулхак экстрадицияланса, ол бұл лазейканы қолдана алмай, тікелей қасақана кісі өлтіру және зорлау баптары бойынша сотталар еді.

7. Одд Петтер Магнуссеннің әділдік жолындағы күресі және істің қазіргі жағдайы

Құрбанның әкесі Одд Петтер Магнуссен өмірін әділдік орнату жолына арнады. Ол британдық лордтармен, Йемен үкіметімен және бедуин тайпаларының көсемдерімен келіссөздер жүргізіп, күдіктіні елден қууды немесе тапсыруды талап етті. 2010 жылы Риджентс колледжінде Мартинаны еске алу шарасы өтіп, оның құрметіне ағаш отырғызылды.

Қазіргі уақытта Фарук Абдулхактың жағдайы айтарлықтай өзгерді, бірақ ол әлі де бостандықта. 2014 жылы ол йемендік әйелге үйленіп, екі балалы болды. Алайда 2020 жылы әкесі қайтыс болған соң, ол басты қорғаушысынан айырылды.

Күдіктінің туыстары оның өмірі туралы былай дейді:

«Ол Санадағы үлкен особнякта тұрады, бірақ бұл үй оның нағыз түрмесіне айналды. Ол көшеге шықпайды, ешқандай досы жоқ, ешкіммен араласпайды. Ол өз алтын торында қарулы күзеттің астында тез қартайып жатыр».

Дегенмен, оның кейде туыстарының жеке ұшақтарымен Йемен аумағынан тыс жерлерге тасаланып шығатыны туралы ақпараттар құқық қорғаушылардың ашуын туғызуда.

2025 жылы детектив-инспектор Джим Бэрри компьютерлік технологиялармен жасалған Абдулхактың қазіргі жасамыс тартқан бейнесін (жасы шамамен 39-да) жариялап, оған тікелей үндеу тастады:

«Сіз 17 жыл бойы қашып жүрсіз. Сіз BBC деректі фильміне қатысып, өз әрекетіңізді ақтағыңыз келді. Енді есейіп, Мартинаның отбасы алдында жауап беретін уақыт келді. Ұлыбританияға оралып, сот алдында жауап беріңіз. Біз іздеуді ешқашан тоқтатпаймыз».

Бүгінде Фарук Абдулхак әлі де еркіндікте жүргенімен, оның өмірі бұрынғыдай емес. Жақындарының сөзінше, ол Санадағы үлкен резиденцияда оқшауланған өмір сүреді, қоғамдық орындарға шықпайды, тұрақты күзетпен қозғалады және сыртқы әлеммен байланысын барынша шектеген. Бұл жағдай кейбір сарапшылардың оны «алтын тордағы қашқын» деп атауына себеп болды. Бірақ Мартина Магнуссеннің отбасы үшін бұл әділдік орнады дегенді білдірмейді.

Мартина Магнуссен ісі бүгінде әлемдегі ең ұзаққа созылған халықаралық қашқындық істерінің бірі саналады. Бұл оқиға бір адамның тағдырынан әлдеқайда кең мәселелерді көтереді. Ол мемлекеттердің құқықтық жүйелері ықпалды әулеттермен, трансұлттық капиталмен және геосаяси тұрақсыздықпен бетпе-бет келгенде қаншалықты әлсіз бола алатынын көрсетті. Он сегіз жылдан астам уақыт өтсе де, бұл іс әлі аяқталған жоқ. Ал әділдік туралы сұрақ бұрынғыдан да өзекті болып отыр.