Карталар бізді қалай алдайды

Жердің үш өлшемді геоид немесе эллипсоид тәрізді пішінін екі өлшемді жазықтыққа көшіру процесі ғылымда картографиялық проекция деп аталады. Неміс математигі Карл Фридрих Гаусстың «Theorema Egregium» (Керемет теорема) тұжырымына сәйкес, қисықтығы бар сфералық бетті жазықтыққа ешқандай геометриялық бұрмаланусыз, яғни изометриялық түрде жазу математикалық тұрғыдан мүмкін емес . Кез келген карта тек мына үш көрсеткіштің бірін ғана сақтай алады: конформдылық (бұрыштар мен пішіндердің сақталуы), эквиваленттілік (аудандардың шынайы қатынасының сақталуы) немесе эквидистанттылық (белгілі бір бағыттардағы қашықтықтың сақталуы). Бүгінгі таңда жаһандық навигация мен цифрлық карталарда ең көп қолданылатын жүйе — 1569 жылы Герард Меркатор ұсынған тең бұрышты цилиндрлік проекция. Оның басты мақсаты — теңіз навигациясын оңтайландыру, себебі бұл картада локсодромия (кеменің тұрақты азимутпен қозғалу траекториясы) түзу сызық болып бейнеленеді .

Алайда бұрыштарды мінсіз сақтау үшін полюстерге жақындаған сайын масштабты жасанды түрде ұлғайту қажет болады. Бұл математикалық тұрғыдан ендік бойынша сызықтық созылудың мынадай формуласымен сипатталады: y = R * ln(tan(pi/4 + φ/2)). Бұл формуладағы y әрпі картадағы тік осьті, R Жердің радиусын, ал φ белгісі ендікті көрсетеді. Осы теңдеу экватордан алыстаған сайын, яғни ендік мәні ұлғайған кезде, елдердің көлемі картада шамадан тыс үлкейіп көрінетінін дәлелдейді.

Осы математикалық заңдылық Меркатор проекциясының визуалды иллюзияларын тудырып, географиялық объектілердің шынайы өлшемдері мен олардың когнитивтік қабылдануы арасында үлкен алшақтық қалыптастырады . Мұның ең айқын мысалы — Гренландия және Африка аномалиясы. Стандартты конформды картада Гренландия Африка континентімен шамалас көрінгенімен, физикалық шындықта Африканың ауданы одан шамамен он төрт есе үлкен. Африка экваторда орналасқандықтан, ол картада ең көп «кішірейтілетін» құрлық болып табылады; шын мәнінде, оның территориясына АҚШ, Қытай, Үндістан, Жапония және бүкіл Батыс Еуропа елдерін толығымен орналастыруға болады. Сонымен қатар, жоғары ендіктегі мемлекеттердің, мысалы, Ресей мен Канаданың өлшемдері де қатты бұрмаланады. Ресей аумағы бойынша әлемдегі ең ірі мемлекет болғанымен, проекциялық бұрмалану оны «әлемнің жартысы» етіп көрсетеді, ал нақтылығында Африка континентіне екі Ресей мемлекеті еркін сыйып кетеді. Канада да картада орасан зор көрінгенімен, Оңтүстік Американың тек жартысынан сәл ғана асатын аумақты қамтиды.

Мемлекеттердің көлемінен бөлек, олардың экваторлық немесе меридиандық ұзындықтары да жиі қате қабылданады. Индонезия архипелагының визуалды кішірейтілуі оның кеңістіктік ауқымын жасырады: оның батысынан шығысына дейінгі қашықтық АҚШ-ты немесе бүкіл Еуропаны кесіп өтетін ұзындыққа тең. Чилидің ұзындығы да трансконтиненталдық масштабта жатыр, егер оны Солтүстік жарты шарға көшірсе, ол Колумбиядан Канадаға дейін созылар еді. Орта ендіктерде орналасқан Қазақстанның аумақтық бұрмалануы полярлық елдерге қарағанда төменірек болғанымен, оның батысынан шығысына дейінгі үш мың шақырымдық қашықтық Лондоннан Ыстамбұлға дейінгі аралықты қамтитын орасан зор транзиттік кеңістікті құрайды.

Картографиялық проекциялар тек математикалық модель ғана емес, олар әлемдік геосаясатқа әсер ететін маңызды визуалды құрал болып табылады. Мысалы, ауданы бойынша шағын ғана Бельгияның өзінен жетпіс алты есе үлкен Конгоны отарлау тарихы географиялық көлем мен саяси ықпалдың әртүрлі өлшемдер екенін көрсетеді. Картадағы Еуропаның жасанды түрде үлкейтіліп көрсетілуі еуропацентристік дүниетанымның қалыптасуына психологиялық ықпал еткені де ғылыми ортада жиі айтылады. Қорытындылай келе, карта объективті шындықтың мінсіз көшірмесі емес, кеңістікті навигация сияқты белгілі бір функцияға бейімдеп көрсететін ақпараттық модель. Планетаның нақты масштабтарын, қашықтықтары мен аудандарын түсіну үшін бір ғана проекциямен шектелмей, глобустарды, баламалы картографиялық жүйелерді және кеңістіктік деректерді кешенді түрде талдау қажет. Географиялық сауаттылық карта шекарасынан шығып, кеңістікті көпөлшемді қабылдаудан басталады.