Ақшасыз және жұмыссыз дәуір: Илон Маск адамзаттың жаңа болашағын қалай елестетеді?

Күнкөріс үшін жұмыс істеудің қажеті болмайтын, ал ақшаның орнын электр қуаты басатын заман туа ма? Америкалық миллиардер, SpaceX және Tesla компанияларының басшысы Илон Маск белгілі жазушы әрі биограф Уолтер Айзексонның «The Builders» бағдарламасына берген сұхбатында («Elon Musk: The End of Work, the Death of Money, and a World Run by AI») адамзаттың алдағы тағдырына қатысты тосын болжамдарын ортаға салды. Жиырма бірінші ғасырдың бас инженері саналатын кәсіпкердің пайымынша, біз жай ғана кезекті технологиялық жаңалықтың емес, адамзат өркениетінің түбегейлі бетбұрысы алдында тұрмыз.

Бүгінде көпшілік жасанды интеллектіні мәтін жазып, сұраққа жауап беретін ақылды бағдарлама ретінде ғана қабылдайды. Алайда Илон Маск нағыз төңкеріс экранның ар жағындағы тілдік модельдерде емес, физикалық әлемде болатынына сенімді. Қазіргі нейрожелілер қанша жерден білімді болғанымен, қолына құрал ұстап, зат құрастыра алмайды. Ал осы ақылды жүйелер адам тәрізді роботтардың тәніне қондырылған сәтте бәрі өзгереді. Болашақта роботтандырылған зертханалар адамның қатысуынсыз-ақ ғылыми тәжірибелер жүргізіп, жаңа материалдар ойлап табады, ал зауыттар тәулік бойы тоқтаусыз өнім шығарады. Масктың есебінше, жалғыз цифрлық интеллектінің өзі әлемдік экономиканы жиырма-отыз пайызға өсірсе, оған робототехника мен ғарыш өнеркәсібі қосылғанда өндіріс ауқымы адам баласы бұрын-соңды көрмеген деңгейге жетеді.

Ақшаның құнсыздануы және таңдау еркіндігіне айналған еңбек

Өндіріс пен қызмет көрсетуді толығымен роботтар өз мойнына алғанда, қазіргі экономиканың іргетасы саналатын екі ұғым — жұмыс пен ақша бұрынғы мәнінен айырылады. Масктың болжамы бойынша, тауарлар мен қызметтердің молшылығы соншалық, адамдарға күнкөріс үшін таңнан кешке дейін тер төгудің қажеті болмай қалады. Болашақта адам баласы роботтан артық істей алатын бірде-бір шаруа таппауы мүмкін.

Бірақ бұл адамзаттың тоқырауы немесе зерігуі деген сөз емес. Кәсіпкер мұны бүгінгі бау-бақша өсіру ісімен салыстырады: кез келген адам көкөністі дүкеннен сатып ала алады, бірақ көпшілігі өз ауласында жер тырмалап, өз қолымен өнім алғаннан рухани ләззат алады. Болашақтағы еңбек те дәл сондай болмақ. Адамдар табыс табу үшін емес, жаны қалағандықтан ғана өнермен, ғылыммен, спортпен немесе шығармашылықпен айналысады.

Дәл осы молшылық дәстүрлі ақша жүйесін де екінші орынға ысырады. Шектеулі ресурстарға талас азайған соң, доллар не басқа да қағаз валюталар негізгі өлшем болудан қалады. Оның орнына нағыз экономикалық құндылық ретінде электр энергиясының қуаты, өндірістік әлеует пен шикізат қоры алға шығады. Тіпті Масктың өзі де бүгінгі миллиардтаған байлығын жеке басының рақаты емес (өйткені он миллиарды бар адам бір миллиарды бар адамнан он есе көп тамақ іше алмайды), адамзатты көпғаламшарлы өркениетке айналдыруға және күн энергетикасын дамытуға арналған ресурс басқару тетігі ретінде ғана қарастырады.

Адамнан миллион есе ақылды жүйемен қалай тіл табысамыз?

Әрине, мұндай шексіз мүмкіндіктің екінші бетінде үлкен үрей тұр. Цифрлық ақыл-ой биологиялық санадан миллион есе асып түскен күні адамзат өз билігінен айырылып қалмай ма? Маск мұндай алып жүйені бұрынғыдай тізгіндеп ұстау мүмкін емес екенін ашық мойындайды. Дегенмен ол жасанды интеллект міндетті түрде адамды жоюға ұмтылады деген қорқынышқа сабырмен қарайды. Ол мұны адам мен табиғаттағы шимпанзенің қарым-қатынасына теңейді: біз маймылдардан әлдеқайда ақылды болсақ та, олардың ормандағы әр басқан қадамын аңдып, тіршілігіне араласа бермейміз. Сол секілді, жоғары деңгейлі интеллект те адамдардың күнделікті өміріне тиіспей, ғаламдық деңгейдегі өз міндеттерімен айналысуы әбден мүмкін.

Десе де, технологияның адамзатқа жау болмауы үшін оның іргетасын дұрыс қалау шарт. Ол үшін Маск екі басты қағиданы ұсынады:

• Ақиқатқа ұмтылу және ізденімпаздық. Жасанды интеллектіні жасанды шектеулермен, саяси немесе идеологиялық қайшылықтармен бұғаулауға болмайды. Бір-біріне қайшы келетін талаптар жүйені шатастырып, қауіпті шешімдерге итермелейді. Нейрожелі тек шындықты іздеуге және әлемді тануға бағытталуы тиіс.

• Бәсекелестердің өзара бақылауы. Мемлекеттік органдар заң шығарып үлгергенше, технология мың құбылады. Сондықтан жасанды интеллект жасайтын алпауыт компаниялар апта сайын бас қосып, жаңа модельдерді жарыққа шығармас бұрын бір-бірінің тексеруінен өткізіп отыруы керек.

Утопия емес, «протопия» және өмірдің жаңа мәні

Сұхбат барысында кәсіпкер қазіргі ақпараттық кеңістіктің де қаупін айналып өтпеді. Әлеуметтік желідегі бітпейтін дау-дамай мен жағымсыз жаңалықтар тасқыны адамға бүкіл әлем құрдымға кетіп бара жатқандай әсер қалдырады. Ал ең қауіптісі — интернеттегі осы ақпараттармен қоректеніп үйренетін нейрожелілер де адамзаттың болашағын тек соғыс пен апат арқылы елестетіп алуы мүмкін.

Сондықтан Илон Маск мінсіз қоғамды білдіретін қиялдағы «утопия» ұғымынан бас тартып, «протопия» түсінігіне жүгінуді ұсынады. Протопия — кемшіліксіз әлем емес, бірақ кешегісінен бүгіні, бүгінгісінен ертеңі біртіндеп жақсарып отыратын тірі болашақ.

Түптеп келгенде, Масктың бұл сұхбаты технологиядан гөрі философиялық терең сұраққа жетелейді. Егер роботтар бізден жақсы жұмыс істесе, жасанды интеллект бізден жылдам ойласа, ал автоматтандырылған жүйелер бүкіл өндірісті өзі басқарса, адам баласы өзін не үшін қажет сезінеді? Алдағы дәуірдің ең үлкен сынағы — ақылды машиналарды жасап шығару емес, сол машиналар бар әлемде адам өмірінің жаңа мәнін жоғалтып алмау болмақ.