Қазақстан шетелдік мұнай алпауыттарынан неге 160 млрд доллар талап етіп отыр?

Қазақстан үкіметі мен халықаралық мұнай консорциумдары арасындағы текетірес жаңа деңгейге көтерілді. «Азаттық Азия» тәуелсіз басылымының мәліметінше, ресми Астана халықаралық төрелік сот арқылы Қашаған кен орнын игеруші NCOC консорциумынан 160 миллиард доллар өтемақы талап етіп отыр. Бұл даудың негізгі себебі сонау 1997 жылы жасалған өнімді бөлісу туралы келісімшарттың түйткілді тұстары мен инвесторлардың қаржылық шығындарды негізсіз өсіруіне барып тіреледі. Жалпы құны триллион доллардан асатын ұлттық байлықтың игерілу барысы ширек ғасырдан кейін үлкен сұрақ тудырып отыр.

Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында елімізде күрделі кен орындарын өз бетінше игеретін қаржы да, озық технология да болмады. Осы олқылықтың орнын толтыру мақсатында Батыстың мұнай алпауыттарымен қырық жылдық мерзімге қатаң шарттармен келісімдер жасалды. Экономист Расул Расмамбетов бұл жүйенің кемшілігін қарапайым мысалмен түсіндіреді. Оның айтуынша, келісімге сәйкес шетелдік компаниялар алдымен жобаға салған барлық шығынын толық өтеп алғаннан кейін ғана түскен таза пайданы мемлекетпен бөлісуге құқылы. Сарапшы инвесторлардың қыруар еңбегін жоққа шығармайтынын ескерте келе, олардың, әсіресе мердігерлердің уақыт өте келе шығын көлемін шектен тыс асыра көрсеткенін алға тартады. Ол нарықта жүз мың теңге тұратын затты он миллион теңгеге сатып алып, оны өндірістік шығын ретінде рәсімдеу сияқты оқиғалардың болғанын мысалға келтірді. Осындай әрекеттердің кесірінен мемлекет қазынасына түсуі тиіс қыруар қаржы шетелдіктердің еншісінде кеткен.

Бүгінде ел билігі табысты бөлудің бұл тетігіне түбегейлі қарсы шығып отыр. Қазақстанның мүддесін қорғайтын уәкілетті орган жүргізген тексерулер нәтижесінде бірқатар келеңсіздік әшкере болды. Мәселен, Қарашығанақ жобасы бойынша 6 миллиард доллардың шығыны келісілмеген әрі негізсіз өсірілгені анықталып, халықаралық төрелік сот 2-4 миллиард долларды Қазақстанның пайдасына шешіп берді. Ал Қашаған кен орнындағы жағдай бұдан да күрделі. Мұнда салынған 60 миллиард доллар инвестицияның 13,5 миллиарды заңсыз шығын ретінде бағаланып отыр. Бұған қоса, үкімет Қашаған операторына рұқсат етілген көлемнен артық күкірт сақтағаны үшін 5 миллиард доллардан астам экологиялық айыппұл салды. Өз кезегінде NCOC консорциумының құрамындағы Total және Eni компаниялары бұл айыптаулармен келіспей, Қазақстанның талап-арызын негізсіз деп мәлімдеді.

Отандық экономика үшін аса маңызды саналатын Теңіз, Қашаған және Қарашығанақ кен орындары бойынша жасалған келісімшарттардың толық мәтіні күні бүгінге дейін құпия сақталып келеді. Энергетика министрлігі мен инвесторлар коммерциялық құпияға сілтеп, нақты мәлімет беруден үзілді-кесілді бас тартады. Салдарынан қоғам мен БАҚ өкілдері маңызды жаңалықтарды көбіне Reuters немесе Bloomberg сияқты шетелдік агенттіктерден оқуға мәжбүр. Осы ақпараттық жабықтыққа қарсы шыққан бірқатар кәсіпкерлер мен белсенділер өткен жылы арнайы петиция жариялап, халықтың өз байлығынан түсетін кірістің қалай бөлініп жатқанын білуге толық құқылы екенін кесе-көлденең тартқан еді. Алайда келісімшарттарды ашық жариялау туралы бұл бастама әзірге тиісті деңгейде қолдау таппай, жауапсыз қалып отыр.

Ендігі басты сауал мерзімі таяп қалған келісімшарттардың болашағына қатысты туындайды. Теңіз жобасы бойынша уағдаластық 2033 жылы, Қарашығанақта 2038 жылы, ал Қашағанда 2041 жылы аяқталуы тиіс. Шетелдік алпауыттар бұл мерзімді тағы жиырма жылға ұзартуға мүдделі екенін жасырмайды. Мұнай-газ саласының сарапшысы Олжас Байділдіновтің есебінше, алдағы бес жылдың ішінде ғана осы үш ірі жоба инвесторларға 105 миллиард доллар таза ақша ағынын әкелмек. Сарапшы тоқсаныншы жылдармен салыстырғанда Қазақстанның әлеуеті қазір мүлде басқа деңгейде екенін, отандық сервистік компаниялардың халықаралық жобаларда шыңдалғанын атап өтті. Оның пікірінше, бұрынғыдай шетелдік корпорацияларға кіріптар болудың қажеті жоқ, мерзімі біткен соң келісімшарттарды ұзартпай, кен орындарын мемлекеттің өз бақылауына алғаны жөн. Парсы шығанағы елдерінің жетпісінші жылдары өнімді бөлісу шарттарын өз пайдасына қарай сәтті өзгерткенін еске салған ол, Қазақстанның да отандық ресурстарды өз игілігіне толыққанды жаратуға толық мүмкіндігі бар екенін алға тартады.