Анасы баласын танымай қалғанда: деменция жай ұмытшақтық емес

Бір күні адам кілтін қайда қойғанын ұмытады. Кейін туған үйінің ішінен жол таба алмай қалады. Тағы бір күні айнаға қарап, қарсысында тұрған бейтаныс қарттан шошиды. Ал ең ауыр сәтте ол жақындарының жүзін ғана емес, өзінің кім екенін де жоғалта бастайды. Деменция — адамның жасына байланысты болатын қарапайым ұмытшақтық емес. Бұл — жадыны, ойлауды, сөйлеуді, кеңістікті тануды, шешім қабылдауды, мінез-құлықты және ең соңында адамның тұлғалық болмысын өзгертетін ауыр нейрокогнитивтік бұзылыс.

Көпшілік деменцияны «кәріліктің белгісі» деп қабылдайды. Бірақ ресми медицина мұны нақты жоққа шығарады. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы Альцгеймер ауруы мен деменцияны қалыпты қартаюдың табиғи бөлігі деп санауға болмайтынын ескертеді. Жас ұлғайған сайын адам кейбір нәрсені ұмытуы мүмкін, бірақ күнделікті өмірді бұзатындай есте сақтау, ойлау, сөйлеу, бағдарлау және мінез-құлық өзгерістері — назар аударуды қажет ететін белгі.

Деменцияның қауіптілігі оның бірден айқын көрінбеуінде. Алғашында бәрі ұсақ нәрседен басталады: адам бір сұрақты бірнеше рет қояды, заттарын жиі жоғалтады, таныс есімдерді есіне түсіре алмайды. Отбасы мұны шаршау, көңіл күй, жас ерекшелігі деп қабылдауы мүмкін. Бірақ уақыт өте келе ұмытылған заттардың орнына ұмытылған оқиғалар, ұмытылған оқиғалардың орнына ұмытылған адамдар, ал соңында ұмытылған «мен» келеді.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметінше, деменция — миға әсер ететін түрлі аурулар мен зақымданулардың салдарынан пайда болатын синдром. Оның ең кең таралған түрі — Альцгеймер ауруы, ол деменция жағдайларының шамамен 60–70 пайызына себеп болуы мүмкін. 2021 жылы әлемде 57 миллион адам деменциямен өмір сүрген, олардың 60 пайыздан астамы табысы төмен және орташа елдерде тұрған. Жыл сайын шамамен 10 миллион жаңа жағдай тіркеледі. Деменция бүгінде егде жастағы адамдар арасындағы мүгедектік пен тәуелділіктің басты себептерінің бірі саналады.

Бұл сандардың артында құрғақ статистика ғана тұрған жоқ. Оның артында өз анасын қайта-қайта таныстыруға мәжбүр болған бала, түн ортасында үйінен шығып кеткен әкесін іздеген отбасы, бір сұрақты жүзінші рет естісе де сабыр сақтауға тырысқан күтуші бар. Деменция — бір адамның диагнозы емес, тұтас отбасының өмір салтын өзгертетін әлеуметтік және психологиялық сынақ.

Бұл аурудың ең күрделі тұсы — адамның тек есте сақтау қабілеті ғана емес, шындықты қабылдау жүйесі де бұзылады. CDC дерегінше, деменция кезінде адамда жадымен қатар назар, коммуникация, пайымдау, шешім қабылдау, мәселе шешу және көру арқылы заттарды тану қабілеті нашарлауы мүмкін. Яғни науқас бір затты көріп тұрып, оның не екенін түсінбеуі ықтимал; бөлмеге кіріп, не үшін келгенін ғана емес, қайда тұрғанын да ұқпай қалуы мүмкін.

Осы жерде деменцияның көзге көрінбейтін қасіреті басталады. Адам үйінде отыр, бірақ ол үй бұрынғыдай қауіпсіз кеңістік емес. Стақан су ішетін ыдыс болудан қалады. Есік шығатын жол емес, түсініксіз кедергіге айналады. Көлеңке жай ғана көлеңке емес, үрейлі бейне сияқты көрінуі мүмкін. Қара кілемше терең шұңқыр болып елестеуі ықтимал. Мұндай сәтте науқастың қорқынышы шынайы. Ол қасарысып тұрған жоқ, еркелеп тұрған жоқ, әдейі түсінбей тұрған жоқ. Оның миы бұрынғыдай байланыс құра алмай жатыр.

Кейбір адамдар деменция кезінде айнадағы өз бейнесін де танымай қалуы мүмкін. Бұл сырттай қарағанда түсініксіз көрінеді: адам қалайша өзін көріп тұрып, өзін танымайды? Бірақ науқастың қабылдауында айна — шағылыс емес, ар жағында бөгде біреу тұрғандай әсер беруі мүмкін. Бұл көрініс бізге деменцияның жай ғана ұмытшақтық емес екенін тағы дәлелдейді. Ол адамның заттармен, кеңістікпен, уақытпен және өз бейнесімен байланысын бұзады.

Уақыт та деменция кезінде біртұтас сызық болудан қалады. Адам бүгінгі күнде өмір сүріп отырса да, санасы ондаған жыл бұрынғы кезеңге кетуі мүмкін. Зейнетке шыққанына көп жыл болған адам таңертең жұмысқа жиналуы мүмкін. Балалары есейіп кеткен ана оларды әлі мектепке баратын бала деп қабылдауы мүмкін. CDC Альцгеймер ауруының ескерту белгілері қатарында уақыт пен мекенді шатастыруды, таныс істерді орындауда қиналуды, сөз таба алмауды, заттарды орынсыз қоюды, пайымдау қабілетінің төмендеуін және мінез-құлықтың өзгеруін атайды.

Деменция мен Альцгеймер ауруын бір ұғым деп қабылдау да жиі кездесетін қателік. Шын мәнінде, деменция — ортақ атау, ал Альцгеймер — соның ең жиі таралған түрі. MedlinePlus мәліметінше, деменцияның басқа да түрлері бар: Леви денешіктерімен байланысты деменция, маңдай-самайлық бұзылыстар, тамырлық деменция және аралас деменция. Тамырлық деменция, мысалы, миға қан баруының бұзылуымен байланысты болуы мүмкін. Сондықтан нақты диагноз қою — тек атау беру емес, дұрыс күтім мен емдік қолдау жолын анықтау.

Егер адам жиі адасса, жақындарының атын ұмытса, таныс заттарды түсінбей қалса, бұрын өзі істеген қарапайым шаруаларды орындай алмаса, мінезі күрт өзгерсе немесе шешім қабылдауы нашарласа, мұны «жасы келді» деп жылы жауып қоюға болмайды. NHS жадыға қатысты алаңдаушылық болса, алдымен дәрігерге қаралуға кеңес береді. Дәрігер науқастың белгілерін сұрап, физикалық тексеру жүргізуі, қан және несеп талдауларын тағайындауы, есте сақтау мен ойлау қабілетін бағалайтын когнитивтік тест өткізуі мүмкін. Қажет болған жағдайда адам мамандарға жіберіліп, КТ немесе МРТ секілді ми зерттеулерінен өтуі ықтимал.

Бұл жерде тағы бір маңызды нәрсе бар: жадының нашарлауы әрдайым деменция деген сөз емес. NHS мұндай белгілер депрессия, мазасыздық, инфекциядан болатын делирий, қалқанша без қызметінің төмендеуі немесе кейбір дәрілердің жанама әсерінен де туындауы мүмкін екенін көрсетеді. Сондықтан өз бетімен диагноз қою қауіпті. Дұрыс жол — ертерек медициналық тексеруден өту.

Қазақстан үшін де бұл мәселе күн өткен сайын өзекті бола береді. ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің ресми ақпаратында Альцгеймер ауруы үдемелі жады жоғалуымен және ми қыртысының зақымдануымен сипатталатыны айтылған. Сол материалда деменция туралы ақпараттың жеткіліксіздігі әлі де маңызды проблема екені, көп адамның бұл ауруды қартаюдың қалыпты бөлігі деп қате қабылдайтыны көрсетілген. Қазақстанда егде жастағы адамдарға көмек көрсету үшін емханаларда гериатриялық қызмет ұйымдастырылғаны да ресми түрде хабарланған.

Деменцияның барлық түрін толық алдын алатын кепілдендірілген тәсіл жоқ. Бірақ ми саулығын қорғауға әсер ететін факторлар бар. ДДСҰ адамның когнитивтік төмендеу мен деменция қаупін азайту үшін физикалық белсенді болу, темекі шекпеу, алкогольді зиянды қолданудан аулақ болу, салмақты бақылау, дұрыс тамақтану, қан қысымын, холестеринді және қандағы қант деңгейін бақылауда ұстау маңызды екенін айтады. CDC те физикалық белсенділік, диабетті басқару, қан қысымын бақылау, есту қабілетін түзету, темекі мен алкогольді шектеу сияқты шараларды ми саулығын қорғаудың маңызды бөлігі ретінде көрсетеді.

Бұл кеңестер қарапайым естілуі мүмкін. Бірақ ми — денеден бөлек тұрған орган емес. Қан қысымы көтерілсе, ми тамырлары зардап шегеді. Диабет дұрыс бақыланбаса, қан құрамындағы қанттың артық мөлшері маңызды ағзаларға, соның ішінде миға зиян келтіреді. Есту қабілеті төмендесе, адам әлеуметтік байланыстан алыстап, миға түсетін танымдық стимул азаюы мүмкін. Темекі мен шамадан тыс алкоголь қан тамырларына, жүрекке, жүйке жүйесіне әсер етеді. Сондықтан «жүрекке пайдалы нәрсе миға да пайдалы» деген қағида бұл жерде өте дәл.

Деменцияның ең ауыр жүгі көбіне отбасының мойнына түседі. Ауру тереңдеген сайын адам өзіне күтім жасау қабілетін жоғалтуы мүмкін. Ол тамақ ішуді, киінуді, дәрі қабылдауды, үйден шыққанда қайту жолын табуды, тіпті жақындарын тануды да ұмыта бастайды. Бұл кезеңде отбасы мүшелері тек күтуші ғана емес, аудармашыға айналады: олар науқастың түсініксіз әрекетінің артындағы қорқынышты, шатасуды, дәрменсіздікті түсінуге тырысады.

Деменциясы бар адаммен дауласып, оны «шындыққа қайтаруға» тырысу әрдайым нәтиже бермейді. Кейде ол үшін 2026 жыл емес, 1974 жыл болуы мүмкін. Кейде сіз оның қызы емес, жастық шағындағы әпкесі сияқты көрінуіңіз мүмкін. Кейде ол өз үйінде отырса да, «үйге қайтамын» деуі мүмкін. Мұндай кезде ең бастысы — жеңу емес, тыныштандыру; дәлелдеу емес, қауіпсіздік; ашулану емес, сабыр.

Бұл ауру адамның қадірін кемітпейді. Деменцияға шалдыққан адам кейде сөзін жоғалтуы мүмкін, бірақ сезімін толық жоғалтпауы мүмкін. Ол есімді ұмытуы мүмкін, бірақ мейірімді дауысты сезеді. Ол оқиғаны шатастыруы мүмкін, бірақ жанындағы адамның қаталдығын немесе жұмсақтығын байқайды. Сондықтан күтімнің өзегі — тек дәрі мен диагноз емес, адамның абыройын сақтау.

Бүгін біз деменция туралы көп айтуымыз керек. Себебі бір отбасында атасының мінезі неге өзгергенін түсінбей отырған бала бар. Бір үйде анасы бір сұрақты оныншы рет қойып отыр. Бір қария таныс көшеде адасып жүр. Бір адам айнадағы өз бейнесінен қорқып тұр. Ал қоғам мұның бәрін «кәрілік қой» деп қабылдаса, ең қымбат уақыт жоғалады.

Ерте тану деменцияны толық тоқтатпауы мүмкін, бірақ ол қауіпсіздік шараларын ерте ұйымдастыруға, емдік қолдау алуға, отбасының психологиялық және тұрмыстық дайындығын күшейтуге мүмкіндік береді. Ерте диагноз — үкім емес. Бұл — жоспар құруға берілген мүмкіндік. Бұл — адамның қалған өмірін барынша мағыналы, қауіпсіз және қадірлі өткізуге жасалған қадам.

Деменция — адамның өзін ұмыта бастауы. Бірақ дәл сол кезде оны қоғам ұмытпауы керек. Адам жадысынан айырылғанымен, адамдық қадірінен айырылмайды. Біздің міндет — оның жоғалып бара жатқан әлеміне айқайлап кіру емес, сол әлемнің шетінде сабырмен, түсіністікпен, біліммен және мейіріммен тұра білу.