Неандертальдарды қайта тірілту мүмкін бе?

Сурет: неандерталь реконструкциясы. Дереккөз: Wikimedia Commons

Ғылымда бұрын фантастика сияқты естілген сұрақтар бүгін зертхана мен этика комитеттерінің нақты талқылауына айналып келеді. Солардың бірі — неандертальдарды қайта тірілту мүмкіндігі. Бұл әзірге дайын жоба емес: әлемде неандерталь эмбрионы жасалған жоқ, ешбір зертханаға мұндай тәжірибеге ресми рұқсат берілгені де белгілі емес. Бірақ генетика, ежелгі ДНҚ және CRISPR сияқты технологиялардың дамуы бұл тақырыпты жай қиялдан ғылыми пікірталас деңгейіне шығарды.

Неандертальдар мультфильмдердегі дөрекі «үңгір адамдары» болған жоқ. Олар қазіргі адамға ең жақын туыстардың бірі еді. Еуропа мен Батыс Азияда жүздеген мың жыл өмір сүрді, тас құралдар жасады, киім киді, жараланғандарына қамқор болды, суық климатқа бейімделді. Кейін шамамен 40 мың жыл бұрын олардың дербес популяциясы жоғалды. Нақты себебі әлі толық анықталған жоқ. Климаттың өзгеруі, Homo sapiens-пен бәсеке, аурулар, аз популяция және аралас некелердің бәрі әсер етуі мүмкін.

Сурет: Le Moustier неандерталь бас сүйегінің реконструкциясы. Дереккөз: Wikimedia Commons

2010 жылы ғалымдар неандерталь геномының алғашқы жобалық нұсқасын жариялады. Бұл ежелгі сүйектерден алынған зақымданған ДНҚ үзінділерін құрастыру арқылы жасалды. Яғни ғалымдардың қолында тірі жасуша жоқ, бірақ неандерталь биологиясын түсінуге мүмкіндік беретін генетикалық «нұсқаулық» бар. Теориялық тұрғыдан кейбір зерттеушілер қазіргі адам жасушасының ДНҚ-сын біртіндеп неандерталь нұсқасына жақындатуға болатынын айтады. Мұнда CRISPR сияқты ген өңдеу технологиялары шешуші құрал ретінде аталады.

CRISPR-ды қарапайым тілмен айтқанда, ДНҚ-ны дәл жерінен кесіп, өзгертуге мүмкіндік беретін молекулалық құрал деуге болады. Ол қазір ауруларды зерттеуде, жануарлар геномын өзгертуде, адам жасушаларымен жүргізілетін зертханалық тәжірибелерде қолданылады. Бірақ бір нәрсені анық айту керек: адамға жақын жойылып кеткен түрді қайта жасау — техникалық мәселе ғана емес, ең алдымен моральдық және құқықтық шекарасы өте ауыр мәселе.

Сурет: CRISPR-Cas9 ген өңдеу иллюстрациясы. Дереккөз: NIH / Wikimedia Commons

Ғалымдарды бұл идея не үшін қызықтырады? Біріншіден, неандертальдардың неліктен жоғалғанын түсіну үшін. Екіншіден, олардың миы, иммунитеті, метаболизмі және тілге қабілеті қазіргі адамнан қаншалықты ерекшеленгенін білу үшін. Үшіншіден, неандерталь гендерінің бүгінгі адамдардың денсаулығына әсерін терең зерттеу үшін. Қазіргі деректер бойынша, Африкадан тыс шыққан көптеген халықтардың геномында шамамен 1-2 пайыз неандерталь тегі бар. Кей зерттеулер бұл үлесті 1-4 пайыз аралығында көрсетеді. Бұл гендер иммунитетке, қабыну реакцияларына, тері мен зат алмасуға ықпал етуі мүмкін.

Алайда бір тірі неандерталь жасау осы сұрақтардың бәріне жауап бере алмайды. Адамның мінезі мен ойлау жүйесін тек ДНҚ қалыптастырмайды. Оған орта, тіл, тәрбие, мәдениет, қоғам әсер етеді. Егер неандерталь бүгін дүниеге келсе, ол өз дәуірінде емес, қазіргі әлемде өсер еді. Оның жанында өзіне ұқсас қауым да, мәдени орта да болмайды. Сондықтан бір ғана индивид арқылы тұтас неандерталь қоғамының қалай өмір сүргенін түсіну мүмкін емес.

Ең үлкен мәселе — этика. Неандерталь зертханалық тышқан емес, тұлға болар еді. Демек оны тәжірибе нысаны ретінде қарастыру адамдық қадір-қасиетке қайшы. Ол өмір бойы «ғылыми жоба» ретінде қабылдануы мүмкін. Оның келісімін алдын ала алу мүмкін емес. Ал келісім — қазіргі медицина мен биологиядағы негізгі қағидалардың бірі. Адам эмбрионының тұқым қуалайтын геномын өзгертуге қатысты халықаралық ұсынымдар да өте қатаң: мұндай өзгеріс қауіпсіз әрі дәл екені дәлелденбейінше, оны жүктілікке қолдануға болмайды.

Биологиялық қауіп те аз емес. Қайта құрастырылған неандерталь геномы қазіргі адамның құрсағында қалай дамитынын ешкім нақты білмейді. Жүктілік қауіпті болуы мүмкін, эмбрион дамуы бұзылуы ықтимал, иммундық сәйкессіздік тууы мүмкін. Геномдағы ұсақ айырмашылықтардың өзі тұтас ағза қалыптасқанда үлкен мәселеге айналады.

Сурет: Хорватиядағы Виндия үңгірі. Бұл аймақтан алынған сүйектер неандерталь геномын зерттеуде маңызды рөл атқарды. Дереккөз: Wikimedia Commons

Соңғы жылдардағы генетикалық зерттеулер неандертальдар туралы түсінігімізді одан әрі өзгертті. Nature және Science журналдарында жарияланған жұмыстар Homo sapiens пен неандертальдардың шамамен 47 мың жыл бұрын бірнеше мың жыл бойы араласқанын көрсетеді. Бұл қысқа кездесу емес, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасқан байланыс болған. Сондықтан неандертальдар толық «жоғалып кетті» деу де тым қарапайым. Олар белгілі бір мағынада біздің геномымызда сақталып қалды.

Мәселенің өзегі осында: егер неандертальдар бізден мүлде бөлек жаратылыс емес, адамзат тарихының бір бөлігі болса, оларды қайта жасауға құқымыз бар ма? Ғылыми қызығушылықтың шегі қайда? Бір ел мұндай тәжірибеге рұқсат берсе, қалған әлем оған қалай жауап береді? Бұл сұрақтарға әзірге ортақ жауап жоқ.

Неандертальдарды тірілту туралы пікірталас адамзаттың технологиялық мүмкіндігі қаншалықты артқанын көрсетеді. Бірақ ол тағы бір нәрсені еске салады: «жасай аламыз ба?» деген сұрақ әрдайым «жасауымыз керек пе?» деген сұрақтан бұрын тұрмауы тиіс. Кейде ғылымның ең үлкен күші жаңа тіршілік жасауында емес, өз шекарасын түсіне алуында болуы мүмкін.

Пайдаланылған дереккөздер: Science, 2010, Nature, 2024/2025, ScienceDaily, MedlinePlus Genetics, ISSCR guidelines.